Người không có nơi thường trú, cũng không có nơi tạm trú vì không đủ điều kiện đăng ký, phải khai báo thông tin về cư trú với công an xã, phường, đặc khu nơi mình đang thực tế sinh sống; nơi đó được ghi nhận là nơi ở hiện tại. Theo Luật Cư trú năm 2020, nơi cư trú của người này chính là nơi ở hiện tại; nếu không có địa điểm chỗ ở cụ thể, nơi ở hiện tại được xác định là đơn vị hành chính cấp xã nơi người đó đang thực tế sinh sống.
Quy định này lấp khoảng trống cho những người mà các diện thường trú, tạm trú không chạm tới: người sống trong căn nhà dựng trên đất lấn chiếm, người sống lang thang, người vừa ra khỏi cơ sở giam giữ mà không còn nơi về, người chưa từng có thông tin cư trú. Khai báo không biến chỗ ở đó thành hợp pháp, nhưng giúp người đó có thông tin cư trú trong dữ liệu, làm cơ sở cho các thủ tục khác. Cách làm cụ thể có thể khác nhau giữa các nơi, nên hỏi trực tiếp công an xã nơi đang sống.
Ba tầng cư trú: thường trú, tạm trú và nơi ở hiện tại
Luật Cư trú xây ba tầng. Tầng đầu là thường trú, nơi một người sinh sống ổn định, lâu dài và đã đăng ký. Tầng thứ hai là tạm trú, nơi một người sinh sống trong một thời gian nhất định ngoài nơi thường trú và đã đăng ký. Tầng thứ ba là nơi ở hiện tại, dành cho người không có cả hai thứ trên: nơi cư trú của họ được xác định là nơi đang thực tế sinh sống.
Ba tầng này không loại trừ nhau theo nghĩa xấu tốt. Một người có thể đang ở tầng ba vì hoàn cảnh, rồi khi có chỗ ở hợp pháp thì đăng ký tạm trú hoặc thường trú. Điều luật muốn là không ai rơi ra ngoài hệ thống: ai cũng có một nơi cư trú được ghi nhận, kể cả khi nơi đó chỉ là tên một xã, phường.
Với người làm việc ở cơ sở, như cán bộ hội phụ nữ, nhân viên công tác xã hội, người điều hành nhà tạm lánh, hiểu tầng thứ ba giúp hướng dẫn đúng: không cần ép người khó khăn phải "tìm chỗ nhập khẩu" mới làm được giấy tờ, mà bắt đầu bằng khai báo nơi ở hiện tại.
Những ai thường rơi vào trường hợp này
Không có danh sách đóng; dưới đây là những tình huống hay gặp trên thực tế:
- Người sống trong nhà dựng trên đất lấn chiếm, hành lang bảo vệ công trình, nơi luật không cho đăng ký thường trú mới, và cũng không có ai đứng ra cho thuê, mượn hợp pháp để đăng ký tạm trú.
- Người sống lang thang, ngủ ở các điểm công cộng, không có chỗ ở cố định.
- Người từng có thường trú nhưng đã bị xoá, ví dụ vắng mặt lâu ngày ở nơi thường trú cũ, nhà cũ đã bán hay bị phá dỡ, và chưa đăng ký được nơi mới.
- Người vừa hồi hương, người không còn thông tin cư trú cũ, người lớn tuổi chưa từng được ghi nhận đầy đủ.
- Người ra khỏi cơ sở cai nghiện, trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc mà không còn nơi về.
- Người sống trên phương tiện chưa đáp ứng điều kiện đăng ký thường trú, như ghe chưa đăng ký mà chưa có xác nhận dùng để ở.
Nhiều người trong nhóm này không tự biết mình phải khai báo. Người thân, chủ nhà trọ, tổ dân phố hay cán bộ công tác xã hội thường là người phát hiện và hướng dẫn họ đến công an xã.
Khai báo nơi ở hiện tại: trình tự chung
Thủ tục khai báo thông tin về cư trú đơn giản hơn đăng ký thường trú, vì không đòi giấy tờ chỗ ở hợp pháp. Trình tự chung như sau:
- Đến công an xã, phường, đặc khu nơi đang thực tế sinh sống. Nếu không có chỗ ở cụ thể, đó là xã, phường nơi mình thường xuyên lui tới, ngủ nghỉ.
- Khai các thông tin cá nhân: họ tên, ngày sinh, giới tính, số định danh cá nhân nếu có, quê quán, dân tộc, và nơi đang ở trên thực tế.
- Cung cấp giấy tờ tuỳ thân nếu còn: thẻ căn cước, giấy khai sinh, giấy tờ cũ có ghi thông tin cá nhân. Không có giấy nào thì cán bộ sẽ hướng dẫn xác minh qua dữ liệu và người biết rõ.
- Cán bộ kiểm tra, xác minh thông tin; có thể hỏi người thân, hàng xóm, tổ dân phố về việc người đó đang sinh sống ở đây.
- Thông tin về nơi ở hiện tại được cập nhật vào dữ liệu cư trú. Người khai báo được thông báo kết quả theo cách cơ quan áp dụng.
Nếu người khai báo chưa có số định danh cá nhân, ví dụ chưa từng được khai sinh, việc trước tiên là làm thủ tục hộ tịch để có thông tin cơ bản; công an xã sẽ hướng dẫn phối hợp với bộ phận hộ tịch ở xã, phường.
Khai báo nơi ở hiện tại so với đăng ký tạm trú
Hai thủ tục dễ nhầm với nhau. Bảng dưới chỉ ra khác biệt chính:
| Tiêu chí | Đăng ký tạm trú | Khai báo nơi ở hiện tại |
|---|---|---|
| Điều kiện chỗ ở | Cần chỗ ở hợp pháp, có sự đồng ý của chủ khi ở nhà người khác | Không cần chứng minh chỗ ở hợp pháp |
| Ai làm | Người đến sống ngoài nơi thường trú từ 30 ngày trở lên | Người không có nơi thường trú, không có nơi tạm trú |
| Giấy tờ chỗ ở | Có | Không |
| Thời hạn | Có thời hạn, phải gia hạn | Đến khi có nơi thường trú hoặc tạm trú |
| Ý nghĩa | Ghi nhận nơi sống tạm thời hợp pháp | Bảo đảm người đó có thông tin cư trú tối thiểu |
Khai báo nơi ở hiện tại là lối cuối, không phải lối tắt. Ai đủ điều kiện tạm trú thì nên đăng ký tạm trú, vì thông tin đó đầy đủ và thuận tiện hơn khi làm các thủ tục khác.
Ngược lại, đừng vì sợ thủ tục mà bỏ qua cả hai. Người không có bất kỳ thông tin cư trú nào gặp khó ở gần như mọi việc giấy tờ, từ khám chữa bệnh tới làm hồ sơ cho con; một lần khai báo tại công an xã giải quyết được phần gốc của vấn đề đó.
Khai báo xong thì làm được gì, và chưa làm được gì
Có thông tin cư trú tại nơi ở hiện tại giúp người đó được ghi nhận trong dữ liệu, làm cơ sở cho nhiều thủ tục: làm thẻ căn cước, khai sinh cho con, đăng ký tài khoản định danh điện tử, tiếp cận các chính sách trợ giúp xã hội mà địa phương đang triển khai. Mỗi thủ tục có điều kiện riêng do cơ quan giải quyết thủ tục đó quy định; hãy hỏi trực tiếp nơi làm thủ tục.
Khai báo nơi ở hiện tại không làm chỗ ở trở thành hợp pháp. Người sống trong nhà dựng trên đất lấn chiếm vẫn không có quyền gì thêm đối với mảnh đất đó, và khi có quyết định giải toả, việc giải quyết theo quy định riêng về đất đai. Khai báo cũng không thay cho thường trú ở những việc đòi hỏi thường trú.
Khi hoàn cảnh thay đổi, ví dụ thuê được chỗ ở có chủ nhà đồng ý, về ở với cha mẹ, hay mua được nhà, người đó đăng ký tạm trú hoặc thường trú như mọi người. Thông tin nơi ở hiện tại cũ không cản trở việc đăng ký mới.
Cũng cần nói rõ: người đang ở tầng nơi ở hiện tại vẫn có nghĩa vụ cập nhật khi chuyển đi nơi khác. Nếu rời xã, phường này để sống ở nơi khác mà vẫn chưa có thường trú hay tạm trú, họ khai báo lại tại nơi mới, để thông tin trong dữ liệu khớp với thực tế. Việc này giúp các cơ quan liên hệ được khi có chính sách hỗ trợ, và giúp người đó không bị coi là vắng mặt khỏi nơi đã khai báo.
Người xung quanh có thể giúp gì
Người thân. Nếu người khó khăn còn cha mẹ, vợ chồng, con cái có chỗ ở hợp pháp, cách tốt nhất thường là đăng ký thường trú hoặc tạm trú vào nhà người thân theo diện phù hợp, thay vì khai báo nơi ở hiện tại. Người thân có thể đứng ra làm tờ khai và cho ý kiến đồng ý.
Chủ nhà trọ. Chủ trọ có trách nhiệm thông báo lưu trú cho người đến ở. Khi người thuê ở lâu mà chưa đăng ký tạm trú, chủ trọ có thể hỗ trợ bằng cách đồng ý cho đăng ký, giúp người thuê ra khỏi tình trạng không có thông tin cư trú.
Tổ dân phố, trưởng thôn, ấp. Đây là những người biết rõ ai đang sống trên địa bàn. Họ thường là người phát hiện, đưa người khó khăn đến công an xã, và xác nhận việc người đó thực tế sinh sống ở đây khi cán bộ xác minh.
Tổ chức xã hội, nhân viên công tác xã hội. Các nhóm hỗ trợ người vô gia cư, nhà tạm lánh, chương trình hồi hương thường đồng hành người khó khăn đi làm thủ tục. Hiểu đúng tầng nơi ở hiện tại giúp họ hướng dẫn nhanh, không bắt người đó đi tìm chỗ nhập khẩu trước.
Một ví dụ: người đàn ông sống trong căn chòi ven kênh
Tình huống giả định: ông Sáu, ngoài năm mươi tuổi, sống một mình trong căn chòi dựng trên bờ kênh nhiều năm, làm nghề nhặt ve chai. Thường trú cũ ở quê đã bị xoá vì ông vắng mặt quá lâu và nhà cũ đã bán. Ông không có hợp đồng thuê, không có người thân nhận về, và căn chòi nằm trong hành lang bảo vệ kênh nên không thể đăng ký thường trú hay tạm trú ở đó.
Một cán bộ của tổ dân phố đưa ông đến công an phường. Ông còn thẻ căn cước cũ. Cán bộ hướng dẫn ông khai báo nơi ở hiện tại: ghi nhận ông đang thực tế sinh sống trên địa bàn phường. Cán bộ khu vực đến xem nơi ông ở và hỏi vài người bán hàng quanh đó. Sau khi thông tin được cập nhật, ông có thể làm lại thẻ căn cước khi hết hạn, và được hướng dẫn tới bộ phận phụ trách chính sách xã hội của phường để hỏi về hỗ trợ dành cho người khó khăn.
Ví dụ này cho thấy khai báo không giải quyết chuyện chỗ ở lâu dài của ông Sáu, nhưng giúp ông không bị "vô hình" trong hệ thống. Đó là bước đầu cho những bước tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Không có giấy tờ tuỳ thân nào thì có khai báo nơi ở hiện tại được không?
Vẫn nên đến công an xã nơi đang sống. Cán bộ có thể tra cứu dữ liệu dân cư theo thông tin bạn nhớ được, như họ tên, ngày sinh, quê quán, tên cha mẹ, và xác minh qua người biết rõ. Nếu chưa từng được khai sinh, sẽ được hướng dẫn làm thủ tục hộ tịch trước.
Khai báo nơi ở hiện tại có phải nộp lệ phí không?
Thông tin về lệ phí, nếu có, được niêm yết tại nơi tiếp nhận và do quy định hiện hành quyết định. Với người khó khăn, hãy hỏi trực tiếp cán bộ; mục tiêu của quy định này là để ai cũng có thông tin cư trú, không phải để thu phí.
Sống trong nhà xây trên đất lấn chiếm thì có bị phạt khi đi khai báo không?
Việc khai báo cư trú là nghĩa vụ và là quyền của công dân. Chuyện xây dựng trên đất lấn chiếm được xử lý theo quy định về đất đai, xây dựng, tách biệt với việc khai báo cư trú. Không khai báo không làm vấn đề đất đai biến mất, mà chỉ khiến bạn thiếu thông tin cư trú.
Người ở nhà trọ nhưng chủ trọ không đồng ý đăng ký tạm trú thì khai báo nơi ở hiện tại được không?
Trước hết nên trao đổi lại với chủ trọ, vì tạm trú là nghĩa vụ chung và chủ trọ cũng có trách nhiệm thông báo lưu trú. Nếu vẫn không đăng ký được tạm trú, hãy đến công an xã trình bày; cán bộ sẽ hướng dẫn cách ghi nhận phù hợp.
Thông tin nơi ở hiện tại có hiện trên VNeID không?
Thông tin cư trú đã được cập nhật vào dữ liệu thường hiển thị trong phần thông tin cư trú của tài khoản định danh điện tử. Cách hiển thị và tên mục có thể khác nhau theo phiên bản ứng dụng; nếu không thấy, hãy hỏi công an xã đã tiếp nhận khai báo.
Khai báo nơi ở hiện tại rồi, sau này muốn đăng ký thường trú có bị khó hơn không?
Không. Khi bạn có chỗ ở hợp pháp và đáp ứng điều kiện của một diện thường trú, bạn đăng ký như mọi người. Thông tin nơi ở hiện tại trước đó chỉ là lịch sử cư trú, không tạo thêm điều kiện nào cho việc đăng ký mới.