Ngoài ba diện phổ biến là nhà của mình, về ở với người thân và nhà thuê, mượn, ở nhờ, Luật Cư trú năm 2020 còn ba diện đặc biệt: người sống trên phương tiện lưu động như tàu, thuyền; người được chăm sóc, nuôi dưỡng tại cơ sở trợ giúp xã hội; và người sống tại cơ sở tín ngưỡng, cơ sở tôn giáo. Mỗi diện có điều kiện riêng về người phải đồng ý và giấy tờ, nhưng chung một nguyên lý: chỗ ở đó phải hợp pháp và người có trách nhiệm với chỗ ở đó phải đồng ý.
Những diện này ít người cần, nên ít được hướng dẫn, và người thuộc diện thường lại là những người khó tự đi làm thủ tục: gia đình sống trên ghe ở vùng sông nước, cụ già không nơi nương tựa, trẻ em ở mái ấm. Bài dưới giải thích từng diện theo nguyên lý của luật, để người thân, cán bộ cơ sở hay người đỡ đầu có thể chuẩn bị đúng. Giấy tờ cụ thể theo văn bản hướng dẫn hiện hành; trước khi làm, hãy hỏi công an xã, phường, đặc khu nơi phương tiện đậu đỗ hoặc nơi có cơ sở.
Vì sao luật cần những diện riêng này
Thời còn sổ hộ khẩu giấy, những người không có nhà theo nghĩa thông thường thường rơi vào khoảng trống: không có nhà để nhập khẩu, nên không có hộ khẩu, kéo theo khó khăn khi làm giấy khai sinh cho con, khi cho con đi học, khi nhận chính sách. Gia đình sống trên ghe lâu đời ở các vùng sông nước là ví dụ điển hình.
Luật Cư trú năm 2020 nhìn nhận chỗ ở hợp pháp không chỉ là nhà ở mà còn gồm tàu, thuyền, phương tiện khác dùng để ở. Luật cũng thừa nhận rằng một người có thể sống lâu dài tại một cơ sở trợ giúp xã hội hay cơ sở tôn giáo, và nơi đó chính là nơi họ sinh sống ổn định. Cho đăng ký thường trú ở đó giúp họ có nơi cư trú rõ ràng, làm cơ sở cho các quyền khác.
Đi kèm là điều kiện để tránh lạm dụng: phương tiện phải được đăng ký, đăng kiểm hoặc được xác nhận dùng để ở; người đứng đầu cơ sở phải đồng ý; người được đăng ký phải thật sự sống ở đó. Người không có chỗ ở nào đáp ứng các điều kiện này vẫn có cách khai báo cư trú khác, được trình bày ở bài về khai báo nơi ở hiện tại.
Diện phương tiện lưu động: tàu, thuyền, ghe dùng để ở
Người sống trên phương tiện lưu động được đăng ký thường trú tại phương tiện đó khi đáp ứng các điều kiện chính sau, diễn giải theo nguyên lý của luật:
- Là chủ phương tiện hoặc được chủ phương tiện đồng ý cho đăng ký thường trú. Người trong gia đình chủ phương tiện cũng cần ý kiến của chủ.
- Phương tiện được đăng ký, đăng kiểm theo quy định. Với loại phương tiện không thuộc diện phải đăng ký, đăng kiểm, cần xác nhận của cơ quan có thẩm quyền ở nơi phương tiện thường xuyên đậu đỗ về việc dùng phương tiện để ở.
- Có nơi đăng ký đậu đỗ thường xuyên. Khi nơi đăng ký phương tiện không trùng nơi phương tiện thường xuyên đậu đỗ, hoặc phương tiện không phải đăng ký, cần xác nhận của cơ quan có thẩm quyền ở xã, phường, đặc khu về địa điểm đậu đỗ thường xuyên.
- Nơi đăng ký thường trú thường được xác định theo nơi phương tiện đăng ký đậu đỗ thường xuyên, hoặc theo nơi đăng ký phương tiện nếu không có nơi đậu đỗ thường xuyên.
Phương tiện đã bị xoá đăng ký, hoặc không có giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật theo quy định, thuộc trường hợp không được dùng để đăng ký thường trú mới. Gia đình sống trên ghe nên giữ giấy tờ phương tiện còn hiệu lực, vì đây cũng chính là giấy tờ chỗ ở của cả nhà.
Một ví dụ: gia đình sống trên ghe ở vùng sông nước
Gia đình giả định: vợ chồng ông Tư và hai con nhỏ sống trên một chiếc ghe gỗ, làm nghề chở hàng thuê trên sông, chiếc ghe thường neo ở một bến thuộc một xã ven sông. Nhiều năm trước, cả nhà vẫn ghi nhận cư trú ở quê bên ngoại, nhưng thực tế không còn nhà ở đó. Nay con lớn sắp vào lớp 1, gia đình muốn đăng ký thường trú tại đúng nơi mình sống.
Bước đầu, ông Tư kiểm giấy tờ của chiếc ghe: giấy đăng ký phương tiện còn hiệu lực, giấy chứng nhận kỹ thuật nếu thuộc loại phải có. Nơi đăng ký phương tiện là một xã khác, trong khi ghe thường xuyên neo ở bến của xã hiện tại, nên gia đình đề nghị xác nhận địa điểm đậu đỗ thường xuyên tại xã nơi bến neo.
Bước sau, ông Tư kê khai tờ khai thay đổi thông tin cư trú, đứng tên là chủ phương tiện, lập hộ mới tại phương tiện, ghi vợ và hai con vào bảng thành viên cùng thay đổi. Hồ sơ nộp cho công an xã nơi ghe đậu đỗ thường xuyên. Cán bộ khu vực có thể xuống bến xem chiếc ghe. Khi được chấp nhận, nơi thường trú cũ của cả nhà ở quê bên ngoại được xoá theo quy định, và các con có nơi thường trú rõ ràng để làm hồ sơ đi học.
Diện cơ sở trợ giúp xã hội
Ai thuộc diện này. Người được chăm sóc, nuôi dưỡng, trợ giúp tại cơ sở trợ giúp xã hội: người cao tuổi không nơi nương tựa, trẻ em mồ côi, người khuyết tật được cơ sở tiếp nhận lâu dài, và các đối tượng khác theo quy định về trợ giúp xã hội.
Ai phải đồng ý. Người đứng đầu cơ sở trợ giúp xã hội. Cơ sở có thể là cơ sở công lập hoặc ngoài công lập đã được thành lập, cấp phép hoạt động theo quy định.
Một lựa chọn khác: hộ gia đình nhận chăm sóc. Luật cũng cho phép người được chăm sóc, nuôi dưỡng đăng ký thường trú vào hộ gia đình nhận chăm sóc, nuôi dưỡng họ, khi được chủ hộ và chủ sở hữu chỗ ở đồng ý. Ví dụ một gia đình nhận nuôi dưỡng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Giấy tờ thường cần. Tờ khai có ý kiến đồng ý của người đứng đầu cơ sở hoặc của chủ hộ, chủ sở hữu nơi nhận chăm sóc; giấy tờ thể hiện việc người đó được cơ sở tiếp nhận hoặc được giao cho gia đình chăm sóc. Với người chưa thành niên, thêm ý kiến của người giám hộ khi có.
Người lo thủ tục. Thường là cán bộ của cơ sở làm thay cho người được nuôi dưỡng, vì nhiều người không tự làm được. Gia đình hoặc người thân của họ, nếu còn, nên phối hợp cung cấp giấy tờ tuỳ thân, giấy khai sinh, thông tin cư trú cũ.
Diện cơ sở tín ngưỡng, cơ sở tôn giáo
Người hoạt động tôn giáo. Người được phong phẩm, bổ nhiệm, bầu cử, suy cử, thuyên chuyển đến hoạt động tại một cơ sở tôn giáo được đăng ký thường trú tại cơ sở đó, theo quy định của luật và văn bản hướng dẫn.
Người quản lý cơ sở tín ngưỡng. Người đại diện cơ sở tín ngưỡng, hoặc người được người đại diện, ban quản lý đồng ý cho đăng ký thường trú để trực tiếp quản lý, tổ chức hoạt động tại cơ sở đó, ví dụ người trông coi đình, miếu, nhà thờ họ được giao nhiệm vụ.
Người được cơ sở cưu mang. Trẻ em, người khuyết tật đặc biệt nặng, người khuyết tật nặng, người không nơi nương tựa được người đại diện hoặc ban quản lý cơ sở tôn giáo, cơ sở tín ngưỡng đồng ý cho đăng ký thường trú.
Ai phải đồng ý và giấy tờ. Người đại diện hoặc ban quản lý cơ sở cho ý kiến đồng ý. Người hoạt động tôn giáo thường cần thêm giấy tờ về việc được phong phẩm, bổ nhiệm hoặc thuyên chuyển đến cơ sở. Cơ sở phải là cơ sở hợp pháp.
Điều cần lưu ý. Diện này chỉ nói về nơi cư trú, không bàn về hoạt động hay giáo lý. Người đến ở tạm thời tại cơ sở trong thời gian ngắn thì làm thủ tục lưu trú hoặc tạm trú tuỳ thời gian, không phải thường trú.
Ai đứng ra làm thủ tục và giấy tờ nên giữ sẵn
Người thuộc các diện đặc biệt thường cần người khác giúp. Dù ai đứng ra làm, vài việc sau giúp hồ sơ không bị đứt quãng:
- Với gia đình sống trên ghe: chủ phương tiện là người đứng tên kê khai. Giữ giấy đăng ký, giấy kiểm định của phương tiện trong túi chống nước, chụp lại lưu trên điện thoại, vì đây là giấy tờ chỗ ở của cả nhà.
- Với cơ sở trợ giúp xã hội: cán bộ phụ trách hồ sơ của cơ sở thường làm thủ tục thay. Cơ sở nên lưu bản sao quyết định tiếp nhận, giấy tờ tuỳ thân, giấy khai sinh của từng người, và cập nhật khi có người chuyển đi hoặc mất.
- Với cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo: người đại diện hoặc ban quản lý cho ý kiến đồng ý; người đăng ký giữ giấy tờ về việc bổ nhiệm, thuyên chuyển nếu thuộc diện đó.
- Với người chưa thành niên ở bất kỳ diện nào: xác định rõ ai là người giám hộ, và để người đó cho ý kiến.
- Trước khi nộp: hỏi công an xã nơi phương tiện đậu đỗ hoặc nơi có cơ sở để biết giấy xác nhận nào cần xin thêm và xin ở bộ phận nào của xã, phường.
So sánh ba diện đặc biệt
Bảng dưới đặt ba diện cạnh nhau để dễ đối chiếu. Chi tiết theo văn bản hướng dẫn hiện hành và cách địa phương áp dụng:
| Diện | Ai phải đồng ý | Giấy tờ đặc trưng | Nộp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Phương tiện lưu động | Chủ phương tiện | Giấy đăng ký, đăng kiểm phương tiện; xác nhận nơi đậu đỗ thường xuyên khi cần | Công an xã nơi phương tiện đậu đỗ thường xuyên hoặc nơi đăng ký phương tiện |
| Cơ sở trợ giúp xã hội | Người đứng đầu cơ sở, hoặc chủ hộ và chủ sở hữu của hộ nhận chăm sóc | Giấy tờ tiếp nhận, giao chăm sóc | Công an xã nơi có cơ sở hoặc nơi hộ nhận chăm sóc cư trú |
| Cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo | Người đại diện hoặc ban quản lý cơ sở | Giấy tờ phong phẩm, bổ nhiệm, thuyên chuyển; văn bản đồng ý của cơ sở | Công an xã nơi có cơ sở |
Điểm chung của cả ba diện là người được đăng ký phải thực sự sống ở đó. Khi người đó rời đi, ví dụ được gia đình đón về, hoặc thuyên chuyển nơi khác, họ cần đăng ký thường trú ở nơi mới; nơi cũ được xoá theo quy định.
Câu hỏi thường gặp
Ghe thuyền nhỏ không phải đăng ký thì có đăng ký thường trú được không?
Có thể được, nếu có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền ở nơi phương tiện thường xuyên đậu đỗ về việc dùng phương tiện để ở và về địa điểm đậu đỗ. Hãy hỏi công an xã nơi ghe neo đậu để biết giấy xác nhận cụ thể cần xin ở đâu.
Ghe di chuyển liên tục giữa nhiều tỉnh thì đăng ký thường trú ở đâu?
Nguyên tắc là nơi phương tiện đăng ký đậu đỗ thường xuyên; nếu không có nơi đậu đỗ thường xuyên thì theo nơi đăng ký phương tiện. Khi đi làm ăn ở nơi khác lâu ngày, bạn có thể phải đăng ký tạm trú theo quy định tại nơi đó.
Cụ già ở viện dưỡng lão tư nhân có đăng ký thường trú ở đó được không?
Viện dưỡng lão thuộc cơ sở trợ giúp xã hội hợp pháp và người đứng đầu đồng ý thì có thể. Tuy vậy, nhiều gia đình chọn giữ thường trú của cụ ở nhà con cháu và để cơ sở đăng ký tạm trú, nhất là khi cụ chỉ ở một thời gian. Nên hỏi cơ sở và công an xã trước khi quyết định.
Trẻ em ở mái ấm có cần cha mẹ đồng ý mới đăng ký thường trú được không?
Nếu trẻ còn cha mẹ hoặc có người giám hộ, việc đăng ký cư trú của người chưa thành niên thường cần ý kiến của họ. Trẻ không còn cha mẹ hoặc không xác định được cha mẹ thì người đứng đầu cơ sở là người đề nghị theo quy định. Trường hợp cụ thể nên hỏi công an xã nơi có cơ sở.
Người tu tập ngắn ngày tại cơ sở tôn giáo có phải đăng ký thường trú không?
Không. Thường trú dành cho người sống ổn định, lâu dài tại cơ sở theo các trường hợp luật liệt kê. Người ở ngắn ngày thì cơ sở thông báo lưu trú, ở từ 30 ngày trở lên ngoài nơi thường trú thì đăng ký tạm trú theo quy định.
Bán ghe thì thường trú của gia đình trên ghe sẽ ra sao?
Khi không còn sống trên phương tiện đó, gia đình cần đăng ký thường trú ở chỗ ở mới. Chỗ ở cũ là phương tiện đã chuyển chủ hoặc bị xoá đăng ký thì việc thường trú ở đó sẽ bị xoá theo quy định. Đăng ký nơi mới càng sớm càng đỡ gián đoạn giấy tờ của con.