Ô "quan hệ với chủ hộ" ghi mối quan hệ giữa từng thành viên với chính người đang làm chủ hộ, theo giấy tờ hộ tịch: vợ, chồng, con, cha, mẹ, ông, bà, cháu, anh, chị, em, con dâu, con rể, hoặc quan hệ khác nếu không phải người thân. Khi chủ hộ thay đổi, quan hệ của mọi người phải được ghi lại theo chủ hộ mới. Nếu thông tin này đang sai trong Cơ sở dữ liệu về cư trú, bạn đề nghị điều chỉnh tại công an cấp xã nơi thường trú hoặc trực tuyến, kèm giấy tờ chứng minh quan hệ như giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn.
Đây là một ô nhỏ trên tờ khai nhưng ảnh hưởng không nhỏ: nhiều hồ sơ nhập hộ, tách hộ, xin xác nhận cư trú, thậm chí một số thủ tục ngoài lĩnh vực cư trú, bị chậm vì quan hệ ghi lệch với giấy tờ. Bài này đi qua nguyên tắc ghi, các trường hợp hay nhầm, cách kiểm trên VNeID và cách sửa. Cách ghi cụ thể có thể theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký cư trú tại từng thời điểm; khi còn băn khoăn, nên hỏi cán bộ công an xã nơi thường trú.
Nguyên tắc: quan hệ tính theo chủ hộ, không theo vai vế trong gia đình
Mọi quan hệ trong một hộ đều quy về một điểm gốc là chủ hộ. Nếu chủ hộ là ông nội, thì con trai ghi "con", con dâu ghi "con dâu", đứa cháu ghi "cháu". Nếu sau đó người con trai làm chủ hộ, cũng chính những người ấy được ghi lại: ông nội thành "cha", bà nội thành "mẹ", vợ thành "vợ", đứa nhỏ thành "con". Không ai thay đổi vai vế thật trong gia đình, chỉ điểm gốc đổi.
Nguyên tắc này giải thích vì sao nhiều người thấy dữ liệu "lạ" sau khi đổi chủ hộ hoặc tách hộ. Một người mẹ có thể thấy mình được ghi là "mẹ" của chủ hộ trên điện thoại của con, trong khi trước đây vẫn ghi "vợ". Đó không phải lỗi, mà là dữ liệu phản ánh đúng cấu trúc mới của hộ.
Quan hệ ghi phải khớp với giấy tờ hộ tịch. Con nuôi chỉ ghi "con" khi đã đăng ký việc nuôi con nuôi; vợ chồng chỉ ghi "vợ", "chồng" khi đã đăng ký kết hôn. Sống chung không đăng ký kết hôn thì không ghi là vợ chồng, dù cả xóm coi là vợ chồng. Đây là điểm hay vướng nhất với các cặp chưa làm giấy.
Cách ghi các quan hệ hay gặp
Bảng dưới là các ví dụ theo nguyên tắc chung; danh mục quan hệ cụ thể trên biểu mẫu và hệ thống có thể khác cách gọi đôi chút, nên làm theo lựa chọn sẵn có trong biểu mẫu hiện hành:
| Người trong hộ | Chủ hộ là | Quan hệ thường ghi |
|---|---|---|
| Vợ của con trai chủ hộ | Cha chồng | Con dâu |
| Chồng của con gái chủ hộ | Mẹ vợ | Con rể |
| Con của con trai chủ hộ | Ông nội | Cháu (cháu nội) |
| Con riêng của vợ, chồng chưa làm thủ tục nhận con nuôi | Cha dượng | Quan hệ khác hoặc theo hướng dẫn của cán bộ; không tự ghi "con" |
| Em gái của chủ hộ | Anh trai | Em |
| Người giúp việc, người ở nhờ không họ hàng | Chủ nhà | Quan hệ khác, người ở nhờ hoặc tương đương |
| Cha mẹ già về ở với con | Con trai | Cha, mẹ |
Khi danh mục của hệ thống không có đúng cách gọi trong gia đình, ví dụ "cháu ngoại" và "cháu nội" chỉ có một lựa chọn "cháu", hãy chọn cái gần nhất mà cán bộ hướng dẫn, đừng tự ghi chữ khác vào ô.
Những chỗ hay ghi sai và vì sao
Sai từ thời chuyển sổ giấy sang dữ liệu. Khi dữ liệu dân cư được thu thập, nhiều thông tin được nhập lại từ sổ hộ khẩu giấy và từ phiếu khai báo. Sổ cũ có thể ghi sai từ trước, hoặc khi nhập máy có nhầm lẫn. Đây là nguồn sai phổ biến nhất mà nhiều gia đình chỉ phát hiện khi mở VNeID.
Sai sau khi đổi chủ hộ mà không ghi lại quan hệ. Có hồ sơ đổi chủ hộ chỉ thay tên chủ hộ mà các quan hệ còn lại không được ghi lại, ví dụ bà vẫn ghi là "vợ" dù chủ hộ mới là con. Kết quả là dữ liệu vô lý: chủ hộ có "vợ" là mẹ mình.
Sai vì giấy tờ hộ tịch đã thay đổi. Sau ly hôn, sau khi nhận con nuôi, sau khi xác định lại cha mẹ con, quan hệ trong hộ phải điều chỉnh theo. Nếu người trong cuộc không nộp hồ sơ, dữ liệu cư trú vẫn giữ quan hệ cũ.
Sai do khai theo cách gọi trong nhà. Ví dụ ghi đứa cháu được ông bà nuôi từ nhỏ là "con" vì cả nhà vẫn gọi vậy, trong khi chưa có thủ tục nhận con nuôi. Cách gọi tình cảm không thay được giấy tờ.
Cách kiểm và sửa quan hệ bị ghi sai
Việc sửa thuộc thủ tục điều chỉnh thông tin trong Cơ sở dữ liệu về cư trú. Trình tự chung như sau; biểu mẫu và thao tác cụ thể nên kiểm lại khi làm:
- Mở VNeID của từng thành viên, vào mục thông tin cư trú hoặc thông tin hộ gia đình; chụp màn hình phần đang sai để làm căn cứ khi trình bày.
- Tìm giấy tờ chứng minh quan hệ đúng: giấy khai sinh (quan hệ cha mẹ, con), giấy chứng nhận kết hôn (vợ chồng), quyết định công nhận nuôi con nuôi, giấy tờ khác về hộ tịch.
- Nếu sai do thông tin hộ tịch gốc, ví dụ giấy khai sinh ghi sai tên cha mẹ, phải sửa hộ tịch trước ở cơ quan đăng ký hộ tịch; cư trú chỉ được điều chỉnh theo hộ tịch đúng.
- Điền tờ khai thay đổi thông tin cư trú, nội dung đề nghị ghi rõ: điều chỉnh quan hệ với chủ hộ của ai, từ gì thành gì, căn cứ giấy tờ nào.
- Nộp tại công an cấp xã nơi thường trú hoặc trực tuyến; mang bản chính để đối chiếu nếu nộp trực tiếp.
- Khi có kết quả, kiểm lại trên VNeID; nếu một người sai kéo theo người khác sai, ví dụ chủ hộ đổi, nên đề nghị sửa một lần cho cả hộ.
Không có gì sai khi phát hiện dữ liệu có lỗi rồi đề nghị sửa. Đây là quyền của công dân để thông tin về mình chính xác, và cũng giúp các thủ tục sau trơn tru hơn.
Khi quan hệ ghi sai ảnh hưởng tới việc khác
Trong thủ tục đăng ký thường trú diện về ở với người thân, cơ quan đăng ký cư trú đối chiếu quan hệ giữa người đăng ký với chủ hộ, chủ sở hữu. Nếu dữ liệu ghi người cha là "anh" của bạn, hồ sơ có thể bị hỏi lại dù giấy khai sinh đúng. Trước khi làm các thủ tục cần chứng minh quan hệ, nên kiểm dữ liệu hộ và sửa trước.
Một số việc ngoài cư trú cũng nhìn vào thông tin hộ: xét hoàn cảnh gia đình ở trường học, xét hồ sơ một số chính sách an sinh, xác định người trong hộ khi tham gia bảo hiểm y tế theo hộ gia đình. Quan hệ sai có thể khiến cán bộ ở các nơi đó yêu cầu thêm giấy tờ. Trong khi chờ sửa, mang theo giấy tờ hộ tịch gốc để giải thích.
Riêng chuyện thừa kế, chia tài sản, quan hệ trong dữ liệu cư trú không phải căn cứ quyết định; người ta xét giấy tờ hộ tịch và di chúc. Dù vậy, để dữ liệu sai lâu ngày dễ gây hiểu lầm và tranh cãi không đáng có trong gia đình.
Mấy tình huống gia đình phức tạp: ghi thế nào cho đúng
Gia đình Việt Nam có nhiều cấu trúc không nằm gọn trong danh mục quan hệ. Theo nguyên tắc ghi đúng theo giấy tờ, các tình huống sau thường được xử lý như dưới đây; chi tiết nên hỏi cán bộ khi khai:
- Cha mẹ đã ly hôn, con ở với mẹ trong hộ của ông bà ngoại. Nếu ông ngoại là chủ hộ, người mẹ ghi "con", đứa trẻ ghi "cháu". Người cha không có trong hộ thì không xuất hiện trong thông tin hộ, quan hệ cha con vẫn nằm trong dữ liệu hộ tịch và dân cư.
- Tái hôn, có con riêng của hai bên. Con riêng của vợ chỉ ghi "con" của người chồng là chủ hộ khi đã có thủ tục nhận con nuôi; nếu chưa, ghi theo nhóm quan hệ khác mà biểu mẫu cho phép. Chồng có thể không làm chủ hộ mà để người vợ làm chủ hộ, khi đó con riêng của vợ ghi "con" một cách tự nhiên.
- Cháu ở với cô, chú, dì vì cha mẹ đi làm xa. Cháu có thể vẫn thường trú theo cha mẹ ở nơi khác và chỉ tạm trú ở nhà người thân; nếu đăng ký thường trú vào hộ người thân thì ghi "cháu". Cần lưu ý trẻ chưa thành niên đăng ký thường trú khác nơi cha mẹ phải có ý kiến của cha mẹ hoặc người giám hộ.
- Người cao tuổi neo đơn về ở với người quen. Không có quan hệ họ hàng thì ghi theo nhóm quan hệ khác, và việc đăng ký thường trú theo diện thuê, mượn, ở nhờ, không theo diện về ở với người thân.
Điểm chung là không ghi theo cách gọi trong nhà mà theo giấy tờ. Ghi cho "đẹp" mà không có căn cứ thì đến lúc cần chứng minh quan hệ, dữ liệu lại thành rào cản.
Ví dụ giả định: hai chị em và đứa cháu
Chị Hoa (nhân vật giả định) là chủ hộ, sống cùng em gái là Mai và con trai của Mai. Khi mở VNeID, Mai thấy con mình được ghi là "con" của chủ hộ, tức con của Hoa, vì lúc khai báo trước đây người nhà ghi theo cách đứa bé gọi chị Hoa là mẹ hai. Mai cần làm hồ sơ cho con nhập học, cán bộ trường hỏi vì sao giấy khai sinh ghi mẹ là Mai mà dữ liệu cư trú lại khác.
Mai mang giấy khai sinh của con lên công an phường, nộp tờ khai đề nghị điều chỉnh quan hệ của con từ "con" thành "cháu" của chủ hộ, căn cứ giấy khai sinh. Sau khi có kết quả, dữ liệu đúng với giấy tờ, việc ở trường cũng xong. Bài học là sửa sớm khi thấy sai, đừng đợi tới lúc có việc gấp. Cũng nên nhân dịp đó kiểm luôn quan hệ của những người khác trong hộ: một chỗ sai thường đi kèm vài chỗ sai khác cùng thời điểm khai báo, sửa một lần cho cả hộ đỡ phải đi lại.
Câu hỏi thường gặp
Người không có họ hàng ở chung nhà ghi quan hệ gì?
Người ở nhờ, người giúp việc, người thuê đã đăng ký thường trú vào hộ thường được ghi bằng nhóm quan hệ khác theo danh mục của biểu mẫu, không ghi như người thân. Nhiều trường hợp người thuê được lập hộ riêng. Nên hỏi cán bộ công an xã cách ghi hiện hành để tránh phải sửa lại.
Vợ chồng chưa đăng ký kết hôn có ghi là vợ, chồng được không?
Không. Quan hệ vợ chồng trong dữ liệu cư trú phải có căn cứ là giấy chứng nhận kết hôn hoặc thông tin đăng ký kết hôn. Nếu chưa đăng ký, mỗi người được ghi theo quan hệ thực tế với chủ hộ. Đăng ký kết hôn xong thì đề nghị điều chỉnh lại quan hệ.
Sửa quan hệ với chủ hộ có cần chủ hộ đồng ý không?
Điều chỉnh để thông tin khớp với giấy tờ hộ tịch là việc đưa dữ liệu về đúng sự thật, không phải xin nhập hay tách hộ, nên thường dựa vào giấy tờ chứng minh hơn là ý kiến đồng ý. Tuy vậy, chủ hộ nên biết và phối hợp; hỏi công an xã nếu hồ sơ cần chữ ký của chủ hộ.
Sau khi tách hộ, quan hệ có tự đổi không?
Khi tách hộ, quan hệ của những người sang hộ mới phải ghi lại theo chủ hộ mới ngay trên tờ khai. Nếu tờ khai bỏ trống hoặc ghi sai, dữ liệu có thể giữ quan hệ cũ. Sau khi có kết quả, nên kiểm trên VNeID của chủ hộ mới để chắc mọi người đã được ghi đúng.
Dữ liệu ghi sai ngày sinh, tên thì sửa có giống sửa quan hệ không?
Cùng thuộc nhóm điều chỉnh thông tin, nhưng sai họ tên, ngày sinh thường liên quan dữ liệu dân cư và hộ tịch gốc, nên có thể phải sửa hộ tịch hoặc cập nhật dữ liệu dân cư trước. Mục xoá đăng ký và sửa thông tin sai của trang có bài riêng về phần này.
Con ngoài giá thú đã được cha nhận thì quan hệ ghi thế nào?
Sau khi việc nhận cha, mẹ, con đã được đăng ký theo pháp luật hộ tịch, quan hệ trong dữ liệu cư trú được điều chỉnh theo giấy tờ mới. Nếu người cha là chủ hộ, đứa trẻ có thể ghi là "con". Cần nộp tờ khai điều chỉnh kèm giấy tờ nhận cha, mẹ, con.