Khi có người không thường trú, không tạm trú tại nhà mình đến ngủ lại dưới 30 ngày, một thành viên trong gia đình phải thông báo lưu trú với công an xã, phường, đặc khu nơi có nhà, trước 23 giờ của ngày người đó bắt đầu ở; nếu khách đến sau 23 giờ thì thông báo trước 8 giờ sáng hôm sau. Ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, anh chị em ruột đến lưu trú nhiều lần thì theo Luật Cư trú chỉ cần thông báo một lần. Có thể báo trực tiếp, qua điện thoại, qua phương tiện điện tử như chức năng thông báo lưu trú trên ứng dụng VNeID.
Việc này nghe có vẻ chỉ dành cho nhà nghỉ, khách sạn, nhưng thực ra áp dụng cho mọi hộ gia đình có khách ngủ lại. Phần dưới giải thích ai chịu trách nhiệm trong những tình huống cụ thể, thông báo những gì, và khi nào một lần ở nhờ đã thành chuyện phải đăng ký tạm trú. Mỗi nơi có thể có cách tiếp nhận riêng, nên hỏi công an xã nơi ở kênh thông báo họ đang dùng.
Vì sao nhà dân cũng phải thông báo lưu trú
Mục đích của thông báo lưu trú không phải là kiểm soát việc thăm nom của gia đình, mà để chính quyền nơi đó biết trên địa bàn đang có những ai, phòng khi có sự cố như hoả hoạn, thiên tai, dịch bệnh, hay khi cần tìm người. Khi có hoả hoạn trong khu dân cư, việc biết trong một căn nhà có bao nhiêu người đang ở là thông tin cứu nạn quan trọng.
Luật Cư trú đặt trách nhiệm thông báo vào người nắm rõ tình hình nhất: thành viên hộ gia đình nơi khách đến ở, người đại diện cơ sở khám chữa bệnh, cơ sở lưu trú du lịch và các cơ sở có người đến ở lại. Với nhà dân, bất kỳ thành viên nào của hộ cũng có thể đứng ra báo, không nhất thiết là chủ hộ.
Thông báo lưu trú không xét điều kiện, không có kết quả "được" hay "không được" như đăng ký tạm trú; nó chỉ ghi nhận việc có người đến ở. Vì vậy thủ tục rất nhẹ, chỉ vài phút nếu chuẩn bị sẵn thông tin.
Ai báo trong từng tình huống
Khách đến nhà có người ở. Thành viên hộ gia đình thông báo. Thường là người đón khách hoặc người quen dùng VNeID trong nhà.
Khách đến ở khi chủ nhà vắng. Ví dụ được nhờ trông nhà, tưới cây khi cả nhà đi du lịch. Lúc này không có thành viên nào trong nhà nên chính người đến ở có trách nhiệm tự thông báo lưu trú.
Người thân của người thuê trọ. Mẹ của một công nhân lên thăm và ngủ lại phòng trọ vài đêm. Người thuê và chủ trọ nên thống nhất ai sẽ báo; thông thường người quản lý chỗ ở là chủ trọ, nhưng có nơi chấp nhận người thuê đang tạm trú tại phòng đó tự báo cho khách của mình.
Người nuôi bệnh ở bệnh viện. Người nhà ở lại chăm người bệnh tại cơ sở khám chữa bệnh thường do cơ sở đó thực hiện thông báo theo quy trình riêng. Hỏi bộ phận hành chính của bệnh viện nếu nằm viện dài ngày.
Khách ở khách sạn, nhà nghỉ, homestay. Cơ sở lưu trú thông báo cho khách; khách chỉ cần xuất trình giấy tờ tuỳ thân khi nhận phòng.
Nội dung cần chuẩn bị khi thông báo
Dù báo qua kênh nào, cơ quan tiếp nhận thường cần các thông tin sau về người đến ở. Chuẩn bị sẵn sẽ báo được trong vài phút:
- Họ, chữ đệm và tên; ngày tháng năm sinh.
- Số định danh cá nhân, tức số trên thẻ căn cước; với trẻ em chưa có thẻ thì số định danh đã được cấp khi khai sinh.
- Lý do lưu trú: thăm thân, chăm người ốm, công việc, trông nhà.
- Thời gian lưu trú: từ ngày nào đến ngày nào, dự kiến.
- Địa chỉ nơi lưu trú, ghi theo xã, phường hiện hành.
- Thông tin người thông báo và quan hệ với người đến ở.
Không cần hợp đồng, không cần giấy tờ chứng minh chỗ ở, không cần ý kiến đồng ý bằng văn bản như khi đăng ký tạm trú. Nếu khách đi sớm hơn hoặc ở lâu hơn dự kiến, báo lại để thông tin khớp với thực tế.
Cách báo: trực tiếp, điện thoại hay trên VNeID
Luật cho phép thông báo trực tiếp tại công an xã, qua điện thoại, qua phương tiện điện tử hoặc phương tiện khác do cơ quan quản lý cư trú quy định. Trong thực tế, kênh thuận tiện nhất với người có tài khoản định danh mức 2 là chức năng thông báo lưu trú trên VNeID: điền thông tin người đến ở, thời gian, lý do, rồi gửi. Kết quả tiếp nhận hiển thị trong ứng dụng.
Nhiều công an xã, phường còn công bố số điện thoại hoặc kênh tiếp nhận riêng cho thông báo lưu trú, thường niêm yết tại trụ sở hoặc thông báo qua tổ dân phố, thôn. Số này nên lấy trực tiếp từ nguồn chính thức của địa phương, không lấy từ tin nhắn lạ hay bài đăng không rõ nguồn.
Với gia đình có người lớn tuổi không dùng điện thoại thông minh, con cháu có thể thông báo bằng tài khoản của chính mình nếu là thành viên của hộ. Điều quan trọng là thông tin đến được cơ quan tiếp nhận đúng giờ, không phải ai bấm nút.
Quy tắc "báo một lần" cho người thân ruột
Luật Cư trú có một quy định rất đời thường: ông, bà, cha, mẹ, vợ, chồng, con, cháu, anh, chị, em ruột đến lưu trú nhiều lần thì chỉ cần thông báo lưu trú một lần. Ví dụ giả định: bà nội ở quê cách thành phố vài chục cây số, cứ cuối tuần lại lên ở với cháu hai đêm. Gia đình thông báo lần đầu là đủ, không cần báo lại mỗi tuần.
Quy định này không áp dụng cho bạn bè, đồng nghiệp, người yêu hay họ hàng xa như cô dì chú bác, anh chị em họ. Với những người này, mỗi lần đến ở lại đều cần thông báo. Với người thân ruột, nếu thông tin thay đổi, ví dụ lần trước báo ở hai đêm nay ở hai tuần, nên báo lại cho khớp.
Lưu ý khác: "báo một lần" chỉ áp dụng khi mỗi lần ở vẫn dưới 30 ngày. Một lần bà lên ở hẳn ba tháng để trông cháu thì đã là chuyện tạm trú, xem phần dưới.
Khi lưu trú trở thành tạm trú
Mốc phân chia là 30 ngày. Người đến ở nhà bạn từ 30 ngày trở lên, tại địa chỉ nằm ngoài xã, phường nơi họ thường trú, thì thuộc diện đăng ký tạm trú. Khi đó người đến ở phải tự đăng ký, có ý kiến đồng ý của chủ hộ hoặc chủ sở hữu nhà, thay vì gia đình chỉ thông báo lưu trú.
Các tình huống điển hình: mẹ lên chăm con gái ở cữ hai tháng; em họ ở quê lên ôn thi cả mùa hè; anh trai tạm ở nhờ trong lúc tìm việc ở thành phố. Lúc mới đến, gia đình thông báo lưu trú; khi biết chắc sẽ ở quá 30 ngày, hướng dẫn người đó đăng ký tạm trú. Hồ sơ không phức tạp: tờ khai và ý kiến đồng ý của chủ hộ, vì ở nhờ nhà người thân cũng là chỗ ở hợp pháp khi có sự đồng ý.
Ngược lại, nếu người đó vốn thường trú ngay trong cùng xã, phường với nhà bạn, thì không có tạm trú để đăng ký, chỉ là việc sinh hoạt trong gia đình. Ví dụ con trai ở cùng phường dọn về nhà bố mẹ ở vài tháng.
Không thông báo thì sao, và những điều nên tránh
Không thông báo lưu trú khi thuộc diện là vi phạm quy định về cư trú và có thể bị xử phạt hành chính theo quy định hiện hành. Thực tế, ít ai bị xử lý vì một đêm có khách mà quên báo, nhưng trong các đợt kiểm tra hoặc khi có sự việc xảy ra trong nhà, việc không có thông báo sẽ khiến gia đình phải giải trình.
Một số điều nên tránh: không cho người lạ không rõ thông tin ngủ lại; không ghi sai danh tính khách để "cho xong"; không hứa với ai rằng ở nhờ nhà mình thì khỏi phải khai báo gì. Với người cho bạn bè của con ở lại sau buổi học nhóm muộn, chỉ cần thông báo đúng như mọi khách khác, không có gì phức tạp.
Cuối cùng, cảnh giác với cuộc gọi tự xưng công an yêu cầu "khai báo lưu trú bổ sung" qua đường dẫn lạ hay đòi mã OTP. Thông báo lưu trú thật được thực hiện qua kênh chính thức và không yêu cầu chuyển tiền.
Đám cưới, đám giỗ, ngày Tết: nhiều khách cùng lúc
Những dịp gia đình đông người, như cưới hỏi, giỗ chạp, Tết, nhà có thể có cả chục người ở quê lên ngủ lại vài đêm. Về nguyên lý, mỗi người không thường trú, không tạm trú tại nhà đều thuộc diện lưu trú. Cách làm gọn là gom danh sách từ trước: một người trong nhà phụ trách thu họ tên, số định danh và ngày đến, ngày đi của khách, rồi thông báo một lượt khi khách tới.
Với những người là ông bà, cha mẹ, anh chị em ruột, con cháu của gia chủ, nếu trước đây đã thông báo thì theo quy tắc báo một lần có thể không cần báo lại. Họ hàng xa, bạn bè của cô dâu chú rể thì báo như khách thông thường. Ở một số nơi, tổ dân phố hoặc công an phường nhắc các gia đình có việc lớn báo trước số khách dự kiến; đó là cách làm thuận tiện mà nhiều nơi khuyến khích.
Nếu khách ở lẻ tẻ trong nhiều ngày, mỗi người đến một lúc, cứ báo theo từng đợt đến. Việc ghi chép danh sách khách cũng giúp chính gia chủ quản lý: biết tối nay trong nhà có bao nhiêu người, phòng ngủ còn đủ không, ai đã về quê.
Trông nhà giúp người quen: việc của người đến ở
Tình huống "được nhờ trông nhà" là chỗ trách nhiệm thông báo đổi chiều. Khi cả nhà chủ đi xa và giao chìa khoá cho bạn đến ở vài tuần, không có thành viên nào của hộ có mặt để báo. Luật quy định khi đó người đến lưu trú tự thông báo. Bạn có thể dùng chức năng thông báo lưu trú trên VNeID với tài khoản của mình, hoặc báo trực tiếp với công an xã nơi có căn nhà.
Nên xin chủ nhà một tin nhắn hoặc vài dòng viết tay xác nhận việc nhờ trông nhà, ghi thời gian. Khi có kiểm tra hoặc hàng xóm thắc mắc, đó là bằng chứng đơn giản rằng bạn ở đó có sự đồng ý của chủ. Nếu thời gian trông nhà kéo dài từ 30 ngày trở lên và căn nhà nằm ngoài xã nơi bạn thường trú, việc phù hợp là đăng ký tạm trú với ý kiến đồng ý của chủ nhà.
Ví dụ giả định: chị Lan nhận trông căn hộ của một người bạn đi công tác nước ngoài ba tuần. Hôm đầu dọn đến, chị tự thông báo lưu trú trên ứng dụng, chụp lại tin nhắn nhờ trông nhà của bạn. Ba tuần sau bạn về, chị trả chìa khoá, không cần làm gì thêm.
Câu hỏi thường gặp
Bạn đến chơi ngủ lại một đêm có cần thông báo lưu trú không?
Có. Người không thường trú, không tạm trú tại nhà bạn ở lại qua đêm thuộc diện lưu trú; thành viên trong nhà thông báo trước 23 giờ ngày hôm đó, hoặc trước 8 giờ sáng hôm sau nếu bạn đến sau 23 giờ.
Con cái đi học xa về nhà nghỉ hè có phải thông báo lưu trú không?
Nếu con vẫn thường trú tại chính nhà bố mẹ thì đó là nơi cư trú của con, không phải lưu trú. Chỉ khi con đã chuyển thường trú đi nơi khác thì việc về ở lại mới cần thông báo, và với con ruột chỉ cần báo một lần.
Thông báo lưu trú trên VNeID có cần chủ hộ đồng ý không?
Thông báo lưu trú không phải hồ sơ xét duyệt nên không cần ý kiến đồng ý như đăng ký tạm trú. Người thông báo là thành viên hộ hoặc người có trách nhiệm theo luật, khai thông tin người đến ở và gửi qua chức năng thông báo lưu trú.
Khách là người nước ngoài đến ở nhà thì có giống công dân Việt Nam không?
Không. Người nước ngoài cư trú tại Việt Nam theo quy định riêng về xuất nhập cảnh, khai báo tạm trú có cách thức riêng. Trang này chỉ bàn cư trú của công dân Việt Nam; với khách nước ngoài, hỏi công an xã nơi ở để được hướng dẫn.
Khách đã đi trước hạn đã báo thì có cần báo lại không?
Không có hậu quả lớn nếu khách đi sớm, nhưng nên báo lại hoặc điều chỉnh để thông tin khớp với thực tế, nhất là khi có kiểm tra hay sự việc xảy ra tại nhà trong khoảng thời gian đã báo.
Ông bà ở quê lên thăm cháu mỗi tháng vài ngày thì báo thế nào?
Ông bà là người thân ruột nên theo Luật Cư trú chỉ cần thông báo lưu trú một lần cho những lần đến ở nhiều lần. Nếu có lần ở từ 30 ngày trở lên tại nơi ngoài xã thường trú của ông bà, chuyển sang đăng ký tạm trú.