Con chưa thành niên có nơi cư trú là nơi cư trú của cha, mẹ; khi cha và mẹ thường trú ở hai nơi khác nhau, con cư trú theo người mà con thường xuyên sống cùng, nếu không xác định được thì theo thoả thuận của cha mẹ. Luật không bắt con phải theo cha, cũng không bắt theo mẹ. Với trẻ mới sinh, cha mẹ chọn đăng ký thường trú cho con vào nơi thường trú của cha hoặc của mẹ, miễn là nơi đó con thực sự sống cùng và có đủ ý kiến đồng ý cần thiết.
Quan niệm "con phải theo hộ khẩu nhà nội" là tập quán, không phải quy định. Cái cần nghĩ là con sẽ sống ở đâu trong vài năm tới, nơi đó có thuận cho trường lớp, khám chữa bệnh hay không, và chủ hộ ở nơi đó có sẵn lòng hay không. Bài này đưa ra cách chọn theo những hoàn cảnh hay gặp. Vì cách nhận giấy tờ và ý kiến đồng ý có thể khác nhau giữa các nơi, trước khi nộp, hãy hỏi công an xã, phường nơi định đăng ký cho con.
Luật nói gì về nơi cư trú của con
Luật Cư trú đặt nguyên tắc: nơi cư trú của người chưa thành niên là nơi cư trú của cha, mẹ. Nếu cha mẹ có nơi cư trú khác nhau, nơi cư trú của con là nơi cư trú của người mà con thường xuyên chung sống. Nếu không xác định được con sống chủ yếu với ai, cha mẹ thoả thuận; không thoả thuận được thì Toà án quyết định. Con chưa thành niên cũng có thể có nơi cư trú khác cha mẹ khi được cha mẹ đồng ý hoặc khi pháp luật có quy định.
Hai ý cần đọc kỹ. Thứ nhất, luật nói cha và mẹ ngang nhau, không có thứ tự ưu tiên. Thứ hai, chữ "thường xuyên chung sống" là tiêu chí thực tế: con ở với ai thì cư trú theo người đó. Vì thế, câu hỏi "theo cha hay theo mẹ" thực ra là câu hỏi "con sẽ ở đâu".
Với trẻ vừa sinh, con chưa có nơi cư trú nào trước đó, nên cha mẹ chọn ngay khi làm khai sinh liên thông hoặc khi nộp đăng ký thường trú riêng. Người chưa thành niên đăng ký thường trú cần có ý kiến đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ; trên thực tế, cha mẹ khai thay con và ký vào tờ khai.
Bốn hoàn cảnh hay gặp và gợi ý chọn
Phần lớn câu hỏi rơi vào một trong các hoàn cảnh dưới đây. Đây là gợi ý theo nguyên lý, không thay hướng dẫn của công an xã nơi đăng ký:
| Hoàn cảnh | Nơi thường trú hợp lý cho con | Điều cần chuẩn bị |
|---|---|---|
| Cả nhà sống chung tại nhà riêng của vợ chồng, cả hai đã thường trú ở đó | Nhà của vợ chồng | Đơn giản nhất: con vào hộ của cha mẹ, cha hoặc mẹ là chủ hộ |
| Vợ chồng sống ở nhà bố mẹ chồng, vợ vẫn thường trú bên ngoại | Nhà bố mẹ chồng, nơi con thực sự ở | Ý kiến đồng ý của chủ hộ là ông bà nội; cân nhắc chuyển thường trú của mẹ về cùng |
| Vợ chồng thuê nhà ở thành phố, mỗi người vẫn thường trú ở quê mình | Theo nơi thường trú của cha hoặc mẹ ở quê, kết hợp tạm trú cho con nơi đang thuê | Xem nơi nào thuận cho con học, khám bệnh khi về quê; ý kiến chủ hộ ở quê |
| Mẹ đơn thân, con chưa xác định cha | Nơi cư trú của mẹ | Ý kiến chủ hộ nếu mẹ không phải chủ hộ |
Trường hợp thứ ba là nhiều nhất ở các đô thị lớn. Nên tách hai việc: thường trú giữ ở quê theo một trong hai người, còn nơi đang sống thì đăng ký tạm trú cho con cùng cha mẹ. Hai việc không loại trừ nhau.
Những yếu tố nên cân trước khi chọn
Con sẽ sống chủ yếu ở đâu trong năm năm tới. Đây là yếu tố nặng nhất, vì luật lấy nơi con thường xuyên sống làm chuẩn. Đăng ký thường trú cho con vào một nơi mà con không bao giờ ở, chỉ vì tiện thủ tục, dễ phát sinh rắc rối khi cơ quan xác minh hoặc khi con cần dùng thông tin cư trú.
Tuyển sinh theo tuyến. Nhiều địa phương xét tuyển sinh mầm non, lớp 1, lớp 6 theo nơi cư trú, có nơi ưu tiên thường trú, có nơi tính cả tạm trú. Quy định này đổi theo từng năm học và từng nơi. Gia đình định cho con học ở đâu thì nên xem thông báo tuyển sinh của nơi đó trước khi chọn nơi thường trú.
Sự sẵn lòng của chủ hộ. Đăng ký con vào hộ do ông bà đứng chủ hộ cần ý kiến đồng ý của chủ hộ và của chủ sở hữu chỗ ở. Nếu quan hệ gia đình có điểm căng, đừng để việc cư trú của con trở thành thứ phải xin xỏ mỗi lần cần giấy tờ.
Dự định mua nhà, chuyển nhà. Nếu sắp có nhà riêng, có thể chọn nơi tạm thời phù hợp nhất rồi đăng ký thường trú cho cả nhà về nhà mới sau. Mỗi lần đổi là một lần làm thủ tục, nên tránh đổi qua lại vô ích.
Quyền lợi gắn với nơi thường trú. Một số chính sách địa phương, như hỗ trợ cho trẻ em ở vùng khó khăn hay chế độ theo hộ, xét theo nơi thường trú. Đừng đoán; hỏi cơ quan phụ trách chính sách đó ở nơi định đăng ký.
Thủ tục đăng ký thường trú cho con vào nơi đã chọn
Nếu không làm qua khai sinh liên thông, cha mẹ nộp đăng ký thường trú riêng cho con theo trình tự chung:
- Xác định nơi đăng ký và chủ hộ ở nơi đó. Nếu cha hoặc mẹ là chủ hộ, phần đồng ý đơn giản hơn.
- Điền tờ khai thay đổi thông tin cư trú cho con: người kê khai là cha hoặc mẹ, ghi rõ quan hệ của con với chủ hộ (con, cháu nội, cháu ngoại).
- Lấy ý kiến đồng ý của chủ hộ và chủ sở hữu chỗ ở nếu cha mẹ không phải chủ hộ; có thể ghi ngay trên tờ khai hoặc xác nhận trên VNeID nếu nơi đó nhận cách này.
- Kèm giấy tờ chứng minh quan hệ cha mẹ – con: giấy khai sinh của con, hoặc thông tin đã có trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư thì có thể không cần nộp bản giấy.
- Nộp tại công an xã, phường, đặc khu nơi đăng ký, hoặc nộp trực tuyến qua VNeID, Cổng Dịch vụ công quốc gia.
- Nhận thông báo kết quả, kiểm lại trên VNeID: con đã nằm trong hộ, quan hệ với chủ hộ ghi đúng.
Con theo thường trú của cha hoặc mẹ không cần chứng minh diện tích nhà, vì đây là diện về ở với người thân. Điều kiện diện tích chỉ đặt ra với nhà thuê, mượn, ở nhờ.
Ví dụ: hai vợ chồng, hai nơi thường trú
Ví dụ giả định: anh Tâm thường trú tại nhà bố mẹ ở một xã thuộc tỉnh Nghệ An, chị Nhung thường trú tại nhà bố mẹ đẻ ở một phường của Hà Nội. Sau cưới, hai vợ chồng thuê căn hộ ở Hà Nội, cách nhà ngoại hai cây số, bé đầu lòng sinh ở Hà Nội. Bên nội muốn cháu "theo hộ khẩu nhà nội".
Cân theo các yếu tố: bé sẽ sống ở Hà Nội ít nhất vài năm, đi nhà trẻ ở Hà Nội, ông bà ngoại phụ trông. Nơi thường trú của mẹ ở Hà Nội gần với nơi con sống thực tế, và chủ hộ là ông ngoại sẵn sàng đồng ý. Nếu đăng ký thường trú cho bé ở quê nội, bé vẫn phải đăng ký tạm trú tại căn hộ thuê, và các việc gắn với thường trú lại nằm ở nơi bé hầu như không ở.
Gia đình chọn đăng ký thường trú cho bé theo mẹ, đồng thời thoả thuận rằng khi mua được nhà riêng, cả nhà sẽ đăng ký thường trú về nhà mới. Bên nội được giải thích rằng nơi thường trú không thay đổi việc bé là cháu nội, không đổi họ, không đổi quan hệ thừa kế hay huyết thống; đó chỉ là thông tin hành chính về nơi bé sống.
Đổi nơi thường trú của con về sau
Chọn sai không phải là vĩnh viễn. Khi hoàn cảnh thay đổi, cha mẹ đăng ký thường trú cho con ở nơi mới; khi được chấp nhận, nơi thường trú cũ của con được xoá theo quy định. Không còn chuyện xin "giấy chuyển hộ khẩu" ở nơi cũ như thời sổ giấy.
Hai điều nên lưu ý khi đổi. Một là thời điểm: đổi ngay trước mùa tuyển sinh có thể làm con lỡ điều kiện cư trú của năm học đó ở cả nơi cũ lẫn nơi mới, vì nhiều nơi xét theo thời gian cư trú. Hai là sự đồng ý: nếu cha mẹ đã ly thân, ly hôn, việc đổi nơi cư trú của con cần đặt trên thoả thuận của cả hai hoặc quyết định của Toà án; một bên tự ý chuyển con đi nơi khác có thể dẫn tới tranh chấp. Bài riêng về cư trú của con khi cha mẹ không sống chung nói kỹ phần này.
Trước khi đổi, xem lại trên VNeID con đang thường trú ở đâu, ai là chủ hộ, rồi hỏi công an xã nơi mới về giấy tờ cần có. Gom đủ một lần thì chỉ phải đi một lượt.
Hiểu lầm hay gặp về hộ khẩu của con
"Con gái lấy chồng thì con phải theo bên nội, mẹ cũng phải cắt hộ khẩu về nhà chồng." Không có quy định nào như vậy. Người vợ chỉ cần đăng ký thường trú về nơi mới khi thực sự chuyển về ở và muốn đăng ký ở đó. Con cũng không tự động theo bên nội; cha mẹ chọn theo nơi con sống.
"Con phải có hộ khẩu mới làm được giấy khai sinh." Ngược lại: giấy khai sinh có trước, nó là căn cứ để đăng ký thường trú cho con. Khai sinh làm tại xã nơi cư trú của cha hoặc mẹ, kể cả nơi tạm trú; thường trú của con đăng ký sau, hoặc cùng lúc qua liên thông.
"Đăng ký con theo mẹ rồi thì sau này không đổi sang bố được." Đổi được. Khi con chuyển về sống cùng cha ở nơi khác, cha mẹ đăng ký thường trú cho con ở nơi mới. Thủ tục giống lần đăng ký đầu, chỉ khác là con đã có thông tin cư trú cũ để hệ thống tự xoá.
"Không đăng ký thường trú cho con cũng chẳng sao, con còn nhỏ." Thiếu thông tin cư trú thì nhiều việc của con bị chậm: xác nhận cư trú khi tuyển sinh, hưởng chính sách địa phương, làm thẻ căn cước khi con đủ tuổi. Làm sớm lúc con còn nhỏ là lúc ít giấy tờ nhất.
"Con ở với ông bà thì phải đăng ký theo ông bà." Không bắt buộc. Con có thể vẫn thường trú theo cha mẹ và đăng ký tạm trú ở nhà ông bà, hoặc đăng ký thường trú về ở với ông bà nếu cha mẹ đồng ý. Gia đình chọn cách hợp với thời gian con ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Con có bắt buộc phải theo hộ khẩu của bố không?
Không. Luật Cư trú xác định nơi cư trú của con chưa thành niên theo cha, mẹ và theo người mà con thường xuyên sống cùng; cha và mẹ ngang nhau. Việc con theo nhà nội là tập quán của nhiều gia đình, không phải điều kiện của thủ tục.
Con thường trú theo mẹ thì có ảnh hưởng tới họ của con hay quyền thừa kế không?
Không. Họ của con xác định theo thoả thuận của cha mẹ khi khai sinh, quyền thừa kế xác định theo quan hệ huyết thống và pháp luật dân sự. Nơi thường trú chỉ là thông tin hành chính về nơi con sinh sống.
Cha mẹ đều đang tạm trú ở thành phố thì con có thường trú ở thành phố được không?
Thường trú của con gắn với nơi thường trú của cha hoặc mẹ. Nếu cha mẹ chỉ tạm trú ở thành phố thì con thường được đăng ký thường trú ở nơi thường trú của cha hoặc mẹ, và đăng ký tạm trú cùng cha mẹ nơi đang sống. Hỏi công an xã nơi đang ở để được hướng dẫn cụ thể.
Chủ hộ là ông nội không đồng ý cho cháu nhập hộ khẩu thì làm sao?
Đăng ký thường trú vào chỗ ở không phải của cha mẹ cần ý kiến đồng ý của chủ hộ và chủ sở hữu. Nếu ông không đồng ý, có thể đăng ký cho con theo nơi thường trú của người còn lại, hoặc chờ cha mẹ có chỗ ở hợp pháp riêng. Công an xã sẽ hướng dẫn phương án phù hợp.
Có thể để con thường trú một nơi, cha mẹ thường trú nơi khác không?
Luật cho phép con chưa thành niên có nơi cư trú khác cha mẹ nếu được cha mẹ đồng ý, ví dụ con sống với ông bà. Nhưng nên làm vậy khi con thực sự sống ở đó; đăng ký cho con ở nơi con không sống chỉ để hưởng một quyền lợi là việc dễ bị phát hiện khi xác minh.