Khi căn nhà nằm trong dự án bị thu hồi, những người đã thường trú ở đó không bị xoá đăng ký chỉ vì có quyết định thu hồi; nhưng từ lúc có quyết định thu hồi đất và quyết định phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, chỗ ở đó không nhận đăng ký thường trú mới. Trong thời gian tạm cư, gia đình đăng ký tạm trú nơi ở tạm. Khi nhận nhà hoặc đất tái định cư và có giấy tờ chứng minh chỗ ở, gia đình đăng ký thường trú tại nơi mới; nơi cũ được xoá khi đăng ký mới được chấp nhận, hoặc khi chỗ ở cũ đã bị phá dỡ theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Giải toả là chuyện cả nhà dời đi, nên phần cư trú dễ bị bỏ quên giữa bao nhiêu việc bồi thường, nhận tiền, tìm chỗ ở tạm. Hậu quả lộ ra muộn: con đi học hỏi nơi thường trú, ngân hàng hỏi địa chỉ, hay khi đi đăng ký mới thấy thông tin vẫn treo ở căn nhà đã bị dỡ. Bài này đi theo bốn giai đoạn của một gia đình bị giải toả và chỉ nói phần cư trú. Mức bồi thường, ai được suất tái định cư, giá nhà tái định cư là việc của phương án dự án và pháp luật đất đai, không bàn ở đây. Mỗi giai đoạn, nên hỏi công an xã, phường nơi đang ở trước khi làm thủ tục.
Vì sao luật chặn đăng ký thường trú mới ở nhà sắp giải toả
Luật Cư trú 2020 liệt kê những chỗ ở không được đăng ký thường trú mới, trong đó có chỗ ở mà toàn bộ diện tích đã có quyết định thu hồi đất và quyết định phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của cơ quan có thẩm quyền. Mục đích rõ ràng: tránh việc nhập thêm người vào căn nhà sắp bị thu hồi để tạo quyền lợi phát sinh khi dự án đã định hình.
Hiểu đúng ranh giới này giúp gia đình bớt lo. Thứ nhất, quy định chặn đăng ký mới, không phải xoá đăng ký cũ: ai đã thường trú từ trước vẫn giữ nguyên thông tin. Thứ hai, mốc chặn là khi đã có quyết định thu hồi và phương án được phê duyệt, không phải khi mới nghe tin quy hoạch hay khi có người tới đo đạc. Thứ ba, việc ai được bồi thường, hỗ trợ, bố trí tái định cư được xét theo phương án và pháp luật đất đai; thông tin cư trú có thể là một trong những căn cứ được tham khảo, nhưng cách xét cụ thể thuộc phương án của từng dự án.
Vì vậy, nếu ai đó gợi ý "nhập thêm người vào nhà trước khi giải toả cho được thêm suất", hãy hiểu rằng khi phương án đã phê duyệt thì không đăng ký mới được nữa, còn nhập trước đó nhưng không ở thật là đăng ký không đúng thực tế. Cả hai đều không nên làm.
Bốn giai đoạn giải toả và việc cư trú của mỗi giai đoạn
Thời gian giữa các giai đoạn có thể vài tháng hoặc vài năm tuỳ dự án. Bảng dưới đây là hướng chung.
| Giai đoạn | Tình trạng cư trú | Gia đình nên làm gì |
|---|---|---|
| Có thông tin quy hoạch, chưa có quyết định thu hồi | Bình thường, đăng ký mới vẫn xét như mọi chỗ ở khác | Không cần thay đổi gì; nếu có người thật sự về ở thì đăng ký như bình thường |
| Đã có quyết định thu hồi và phương án được phê duyệt | Người đã thường trú giữ nguyên; không đăng ký thường trú mới tại căn nhà | Giữ bản sao các quyết định; kiểm thông tin cư trú cả nhà trên VNeID cho đúng |
| Bàn giao mặt bằng, ở tạm nơi khác | Thường trú cũ chưa xoá ngay; ở tạm nơi khác quá thời hạn luật định thì đăng ký tạm trú | Đăng ký tạm trú ở nơi tạm cư, giữ giấy tờ về việc tạm cư |
| Nhận nhà hoặc đất tái định cư | Đủ giấy tờ chứng minh chỗ ở thì đăng ký thường trú mới | Nộp đăng ký thường trú tại nơi tái định cư; nơi cũ được xoá khi có kết quả |
Nếu căn nhà cũ đã bị phá dỡ theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền mà gia đình chưa đăng ký thường trú ở đâu, đăng ký tại đó có thể bị xoá theo trường hợp luật định. Đăng ký tạm trú nơi ở tạm giúp thông tin cư trú không bị bỏ trống trong khoảng đó.
Giai đoạn ở tạm: tạm trú hay đăng ký thường trú nơi thuê
Khoảng ở tạm là lúc thông tin cư trú dễ lệch khỏi thực tế nhất. Có gia đình thuê nhà gần dự án, có gia đình về ở với con cái hay họ hàng, có nơi chủ đầu tư bố trí nhà tạm cư. Dù ở đâu, nếu thời gian ở tạm kéo dài từ 30 ngày trở lên, nên đăng ký tạm trú tại nơi đó. Tạm trú có thời hạn và gia hạn được, phù hợp với cảnh chưa biết bao giờ có nhà tái định cư.
Nếu gia đình về hẳn ở với con cái, cha mẹ và không định quay về khu tái định cư, có thể đăng ký thường trú theo diện người thân ngay. Còn nếu sẽ nhận nhà tái định cư, đăng ký tạm trú trong lúc chờ thường là đủ; đến khi nhận nhà mới thì đăng ký thường trú một lần.
Với trẻ đang đi học, kỳ chuyển nhà nên tính cùng kỳ học. Một số nơi xét tuyển sinh đầu cấp theo nơi cư trú, có khi ưu tiên thường trú; gia đình nên đọc thông báo tuyển sinh năm đó của nơi định cho con học, và hỏi trường cách nhà trường xét với học sinh thuộc diện giải toả, tạm cư.
Nhận nhà tái định cư: dùng giấy tờ gì để đăng ký thường trú
Nhà tái định cư mua hoặc được giao quyền sở hữu. Quyết định giao, bán nhà tái định cư, hợp đồng mua bán nhà tái định cư, biên bản bàn giao, hoặc giấy chứng nhận khi đã cấp đều là những loại giấy tờ thường được xem xét để chứng minh chỗ ở. Khi chưa có giấy chứng nhận, hỏi công an xã, phường nơi có khu tái định cư đang nhận giấy nào; nhiều khu đã có hướng dẫn chung cho cả dự án.
Đất tái định cư tự xây nhà. Gia đình được giao đất rồi tự xây thì giấy tờ về đất là căn cứ chính; nhà xây xong, có số nhà, có giấy chứng nhận càng tốt. Trong lúc xây, gia đình vẫn ở tạm nơi khác và giữ tạm trú ở đó.
Nhà tái định cư thuê của Nhà nước. Hợp đồng thuê nhà là giấy tờ chứng minh chỗ ở. Với nhà thuê, việc đăng ký thường trú đi theo diện nhà thuê và có thể bị xét diện tích tối thiểu; hỏi nơi tiếp nhận cách áp dụng với nhà thuê thuộc sở hữu nhà nước.
Nhận tiền thay vì nhận nhà. Gia đình tự mua nhà khác bằng tiền bồi thường thì đăng ký thường trú theo nhà mới như mọi người mua nhà; mục này của trang có bài về mốc giấy tờ khi mua nhà.
Thứ tự việc cư trú cho một gia đình bị giải toả
Trình tự gợi ý, rút từ những vướng mắc hay gặp. Thời điểm cụ thể đi theo tiến độ dự án.
- Khi nhận quyết định thu hồi: kiểm thông tin cư trú của từng người trên VNeID; ai sai họ tên, ngày sinh, quan hệ với chủ hộ thì điều chỉnh sớm, vì danh sách hộ thường được dùng khi đối chiếu hồ sơ.
- Khi bàn giao nhà: giữ biên bản bàn giao mặt bằng, giấy tờ về việc tạm cư nếu có.
- Khi đến nơi ở tạm: đăng ký tạm trú, trực tiếp tại công an xã, phường nơi ở tạm hoặc trên VNeID. Ở với người thân thì người đó đồng ý.
- Khi nhận nhà, đất tái định cư: hỏi công an xã, phường nơi có khu tái định cư giấy tờ nào đang được nhận, rồi nộp đăng ký thường trú cho cả nhà.
- Sau khi có kết quả: kiểm lại trên VNeID nơi thường trú mới; cập nhật địa chỉ với nơi làm việc, trường học, ngân hàng, bảo hiểm.
- Nếu gia đình tách ra: con cái lập gia đình riêng nhận suất khác hoặc ở nơi khác thì mỗi nhánh đăng ký theo nơi ở thật của mình; việc tách hộ làm theo điều kiện tách hộ.
Câu nên hỏi trước khi rời nhà cũ
Giai đoạn giải toả có nhiều đầu mối: tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, chủ đầu tư, ủy ban và công an xã, phường. Phần cư trú nên hỏi đúng nơi, và ghi lại câu trả lời:
- Hỏi công an xã, phường nơi có nhà cũ: thông tin thường trú của cả nhà hiện ghi những ai, có ai cần điều chỉnh trước khi chuyển đi không.
- Hỏi tổ chức phụ trách bồi thường hoặc chủ đầu tư: khi nào có quyết định bố trí tái định cư, giấy tờ giao nhà gồm những gì, có giấy xác nhận việc tạm cư không.
- Hỏi công an xã, phường nơi có khu tái định cư: khi chưa có giấy chứng nhận, nơi đó nhận loại giấy tờ nào để đăng ký thường trú, có hướng dẫn chung cho cả dự án chưa.
- Hỏi trường của con: học sinh đang tạm cư được xét theo nơi ở nào, có cần giấy tờ gì thêm khi chuyển trường giữa năm.
Mỗi dự án có tiến độ và cách tổ chức riêng. Những câu trả lời nói trên có giá trị cho đúng dự án của bạn hơn bất kỳ hướng dẫn chung nào, kể cả bài này. Giữ lại tên bộ phận đã trả lời và ngày hỏi để khi cần đối chiếu.
Ví dụ: một gia đình ba thế hệ trong dự án mở đường
Ví dụ giả định: gia đình ông Quang gồm ông bà, vợ chồng con trai và hai cháu thường trú trong căn nhà bên một con đường sắp mở rộng. Dự án có quyết định thu hồi và phương án được phê duyệt. Cùng thời gian đó, cháu gái của bà từ quê lên học, muốn nhập hộ khẩu vào nhà ông bà. Công an phường cho biết căn nhà không còn nhận đăng ký thường trú mới; cháu đăng ký tạm trú theo nơi ở thực tế.
Gia đình bàn giao nhà, thuê một căn gần đó để chờ nhà tái định cư. Vợ chồng con trai đăng ký tạm trú cho cả sáu người tại nhà thuê, có chủ nhà đồng ý. Hai năm sau, gia đình được bố trí một căn hộ tái định cư, ký hợp đồng mua và nhận biên bản bàn giao. Công an phường nơi có khu tái định cư nhận hợp đồng và biên bản để đăng ký thường trú. Cả nhà nộp một hồ sơ, nơi thường trú cũ được xoá theo kết quả đăng ký mới.
Điều gia đình rút ra: không để trống tạm trú lúc ở thuê, và kiểm thông tin cả nhà ngay từ lúc có quyết định thu hồi. Hai việc nhỏ ấy giúp việc chuyển về nơi mới chỉ còn là một thủ tục bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có quyết định thu hồi thì người đang thường trú có bị xoá ngay không?
Không. Quy định không cho đăng ký thường trú mới tại chỗ ở đã có quyết định thu hồi đất và phương án được phê duyệt chỉ chặn đăng ký mới. Người đã thường trú từ trước vẫn giữ thông tin cho tới khi đăng ký nơi mới hoặc khi thuộc trường hợp xoá theo luật, như chỗ ở đã bị phá dỡ.
Con mới sinh trong lúc nhà sắp giải toả có đăng ký thường trú theo cha mẹ được không?
Việc đăng ký cư trú cho trẻ mới sinh có hướng xử lý riêng, gắn với nơi cư trú của cha mẹ. Khi nhà đã thuộc diện không nhận đăng ký mới, hỏi công an xã, phường cách đăng ký cho trẻ, có thể là tại nơi gia đình đang tạm trú hoặc chờ nơi tái định cư.
Nhập hộ khẩu thêm người vào nhà trước khi giải toả có được thêm suất tái định cư không?
Khi phương án đã phê duyệt thì không đăng ký thường trú mới được. Trước đó, nhập người không ở thật là đăng ký không đúng thực tế. Việc ai được suất tái định cư do phương án và pháp luật đất đai quyết định, không chỉ dựa vào danh sách thường trú.
Ở tạm nhà người thân thì có cần đăng ký tạm trú không?
Nếu ở từ 30 ngày trở lên tại chỗ ở không phải nơi thường trú thì thuộc diện đăng ký tạm trú. Người thân là chủ nhà ghi ý kiến đồng ý. Nếu định ở hẳn với người thân và không về khu tái định cư, có thể cân nhắc đăng ký thường trú theo diện người thân.
Nhà tái định cư chưa có sổ hồng thì đăng ký thường trú được không?
Thường được, nếu có giấy tờ chứng minh chỗ ở như quyết định bố trí, hợp đồng mua hoặc thuê nhà tái định cư, biên bản bàn giao. Mỗi khu có thể có hướng dẫn riêng, nên hỏi công an xã, phường nơi có khu tái định cư trước khi nộp.
Nhận tiền bồi thường rồi về quê ở thì đăng ký thế nào?
Bạn đăng ký thường trú tại nơi ở mới ở quê theo diện phù hợp: nhà của mình, về ở với người thân hoặc ở nhờ. Khi hồ sơ được chấp nhận, nơi thường trú cũ được xoá. Không cần quay lại nơi cũ làm thủ tục riêng.