Khi con về ở hẳn với ông bà còn cha mẹ đi làm xa, cha mẹ có hai cách đúng luật: giữ thường trú của con theo cha mẹ và đăng ký tạm trú cho con tại nhà ông bà, hoặc đồng ý cho con đăng ký thường trú vào nhà ông bà theo diện người chưa thành niên về ở với ông bà. Nếu nhà ông bà vốn là nơi cha hoặc mẹ đang thường trú, con thường đã có thường trú ở đó và không phải làm gì thêm.
Chọn cách nào tuỳ vào việc con sẽ ở với ông bà bao lâu, cha mẹ có định đón con lên sống cùng hay không, và việc học của con sẽ diễn ra ở đâu. Bài này đi qua từng hoàn cảnh, chỉ ra ai phải đồng ý, giấy tờ cần chuẩn bị và những việc ông bà có thể làm thay cha mẹ. Trước khi nộp, cha mẹ hoặc ông bà nên hỏi công an xã nơi ông bà ở về cách tiếp nhận ý kiến đồng ý, vì mỗi nơi có thể khác nhau đôi chút.
Luật nhìn chuyện con ở với ông bà thế nào
Luật Cư trú xác định nơi cư trú của người chưa thành niên là nơi cư trú của cha, mẹ, nhưng cũng cho phép con có nơi cư trú khác cha mẹ khi được cha mẹ đồng ý hoặc pháp luật có quy định. Ở phần đăng ký thường trú, luật liệt kê các trường hợp được đăng ký vào chỗ ở không thuộc sở hữu của mình khi chủ hộ, chủ sở hữu đồng ý; trong đó có trường hợp người chưa thành niên được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về ở với ông bà nội, ông bà ngoại và một số người thân khác.
Như vậy, cháu về ở với ông bà không phải là trường hợp "lách" hay xin đặc cách. Đó là một diện đăng ký thường trú có sẵn, đặt trên hai sự đồng ý: của cha mẹ, vì con chưa thành niên; và của ông bà, với tư cách chủ hộ, chủ sở hữu chỗ ở. Diện này cũng không đặt điều kiện diện tích nhà như với nhà thuê, mượn, ở nhờ.
Điều luật không đòi con phải thường trú ở nhà ông bà. Nếu cha mẹ muốn giữ thường trú của con theo mình, việc con sống ở nhà ông bà từ ba mươi ngày trở lên là căn cứ để đăng ký tạm trú cho con tại đó. Hai cách đều hợp pháp; khác nhau ở chỗ quyền lợi nào của con sẽ gắn với nơi nào.
Ba hoàn cảnh hay gặp và việc cần làm
Phần lớn gia đình rơi vào một trong ba hoàn cảnh dưới đây:
| Hoàn cảnh | Con đang thường trú ở đâu | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Cha hoặc mẹ vẫn thường trú tại nhà ông bà ở quê, đi làm xa chỉ đăng ký tạm trú | Thường đã ở nhà ông bà, cùng hộ với cha hoặc mẹ | Không cần đổi; chỉ kiểm lại trên VNeID con có trong hộ |
| Cha mẹ đã thường trú ở thành phố, gửi con về nhà ông bà ở quê từ một năm trở lên | Theo cha mẹ ở thành phố | Đăng ký tạm trú cho con tại nhà ông bà, hoặc chuyển thường trú về nhà ông bà nếu con ở lâu dài |
| Cha mẹ đi làm việc ở nước ngoài, con ở với ông bà trong nước | Tuỳ nơi cha mẹ thường trú trước khi đi | Cân nhắc đăng ký thường trú cho con tại nhà ông bà; cha mẹ để lại ý kiến đồng ý và uỷ quyền bằng văn bản trước khi đi |
Trường hợp thứ ba cần chuẩn bị kỹ nhất, vì khi cha mẹ đã ra nước ngoài, mọi ý kiến đồng ý phải gửi về bằng giấy tờ hoặc qua tài khoản điện tử, chậm và dễ thiếu. Làm xong phần cư trú của con trước ngày đi là cách đỡ phiền nhất cho ông bà.
Giữ thường trú theo cha mẹ hay chuyển về hộ ông bà: cân những gì
Thời gian con ở với ông bà. Vài tháng đến một năm, rồi cha mẹ đón lên: giữ thường trú theo cha mẹ, đăng ký tạm trú cho con ở nhà ông bà. Nhiều năm, con đi học hết cấp ở quê: chuyển thường trú về nhà ông bà phản ánh đúng nơi con sống, đỡ phải gia hạn tạm trú nhiều lần.
Nơi con đi học. Nhiều địa phương xét tuyển sinh theo nơi cư trú, có nơi ưu tiên thường trú. Nếu con sẽ vào lớp 1 ở trường gần nhà ông bà, xem thông báo tuyển sinh của xã đó trước để biết tạm trú có được tính hay không. Quy định đổi theo từng năm học, đừng dựa vào kinh nghiệm của nhà hàng xóm năm trước.
Kế hoạch của cha mẹ. Cha mẹ sắp mua nhà, sắp đón con lên thì không nên đổi thường trú của con về quê rồi một hai năm sau lại đổi ngược. Mỗi lần đổi là một lần làm hồ sơ, và có thể ảnh hưởng tới điều kiện cư trú của con ở mùa tuyển sinh.
Sức khoẻ và tuổi của ông bà. Chủ hộ là ông bà đã lớn tuổi thì sẽ có lúc phải đổi chủ hộ. Con thường trú trong hộ đó không bị ảnh hưởng, nhưng gia đình nên biết trước để không bất ngờ khi thông tin hộ thay đổi.
Sự đồng thuận trong gia đình. Chuyển thường trú của cháu vào hộ ông bà cần ông bà đồng ý. Nếu nhà còn cô chú cùng ở và có điều khó nói, giữ thường trú theo cha mẹ và chỉ tạm trú là cách ít đụng chạm hơn.
Các bước khi chọn đăng ký thường trú cho con vào nhà ông bà
Trình tự chung dưới đây áp dụng cho cả nộp trực tiếp ở công an xã nơi ông bà ở lẫn nộp trực tuyến:
- Cha mẹ thống nhất với nhau và với ông bà. Nếu cha mẹ đã ly hôn, người được giao nuôi con đứng ra quyết định theo bản án hoặc quyết định đã có.
- Kê khai tờ khai thay đổi thông tin cư trú cho con. Người kê khai thường là cha hoặc mẹ; ghi quan hệ của con với chủ hộ là cháu nội hoặc cháu ngoại.
- Ghi ý kiến đồng ý của cha, mẹ cho con về ở với ông bà, và ý kiến đồng ý của ông bà là chủ hộ, chủ sở hữu chỗ ở. Ở nhiều nơi phần này xác nhận được trên VNeID; ông bà chưa dùng ứng dụng thì ký trên tờ khai giấy.
- Chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ: giấy khai sinh của con, giấy khai sinh của cha hoặc mẹ để thấy quan hệ ông bà – cha mẹ. Thông tin đã có trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư thì nơi tiếp nhận có thể tự tra.
- Nộp tại công an xã, phường, đặc khu nơi ông bà ở, hoặc trên VNeID, Cổng Dịch vụ công quốc gia bằng tài khoản của cha hoặc mẹ.
- Sau khi có kết quả, kiểm trên VNeID của ông bà hoặc của cha mẹ: con đã thuộc hộ ông bà, quan hệ ghi đúng, thường trú cũ của con được xoá.
Nếu chỉ đăng ký tạm trú cho con ở nhà ông bà, trình tự gần như vậy nhưng dùng mục đăng ký tạm trú, có thời hạn và phải gia hạn khi hết hạn. Ý kiến đồng ý của ông bà vẫn cần, vì ông bà là chủ của chỗ ở.
Ông bà làm giấy tờ cho cháu: đến đâu thì cần cha mẹ
Khi cha mẹ còn sống và còn đủ năng lực, ông bà không phải người giám hộ của cháu, kể cả khi trông cháu nhiều năm. Người đại diện theo pháp luật của con vẫn là cha mẹ. Vì thế, những việc cần ý kiến của người đại diện, như đăng ký cư trú, làm hộ chiếu, ký hồ sơ nhập học, ông bà chỉ làm thay được khi có uỷ quyền của cha mẹ, hoặc khi cha mẹ tự xác nhận trực tuyến.
Uỷ quyền nên làm bằng văn bản, ghi rõ phạm vi: đưa đón, ký hồ sơ đăng ký cư trú, nhập học, khám chữa bệnh cho cháu. Một số việc yêu cầu văn bản uỷ quyền có chứng thực hoặc công chứng; hỏi nơi tiếp nhận từng việc. Cha mẹ ở nước ngoài có thể làm văn bản uỷ quyền tại cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước sở tại.
Với những việc thường ngày như khám bệnh bằng thẻ bảo hiểm y tế, tiêm chủng, họp phụ huynh, ông bà thường làm được mà không cần giấy tờ phức tạp. Chỗ hay vướng là các thủ tục hành chính có chữ ký của người đại diện. Chuẩn bị một bộ giấy tờ để ở nhà ông bà gồm bản sao giấy khai sinh của cháu, giấy uỷ quyền, số định danh của cháu, số điện thoại của cha mẹ, là đủ cho phần lớn tình huống.
Ví dụ: cháu về quê học tiểu học
Ví dụ giả định: chị Hạnh và chồng thường trú tại căn hộ của hai vợ chồng ở Hà Nội. Cả hai thường xuyên đi công tác dài ngày, nên quyết định gửi bé Na sáu tuổi về nhà ông bà ngoại ở một xã của tỉnh Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, học hết tiểu học ở đó. Ông ngoại là chủ hộ.
Gia đình tính: bé ở với ông bà ít nhất năm năm, học trường tiểu học của xã. Giữ thường trú ở Hà Nội và chỉ tạm trú ở quê thì phải gia hạn tạm trú cho bé, và việc xét tuyển vào lớp 1 ở xã còn tuỳ quy định năm đó với trẻ tạm trú. Chuyển thường trú của bé về nhà ông bà phản ánh đúng nơi bé sống. Chị Hạnh nộp hồ sơ trên VNeID, ghi ý kiến đồng ý của hai vợ chồng; ông ngoại xác nhận đồng ý trên tài khoản của mình với sự giúp đỡ của cậu út.
Trước mùa tuyển sinh vài tháng, thông tin thường trú của bé đã ở nhà ông bà. Chị Hạnh để lại cho ông bà một giấy uỷ quyền ký các hồ sơ học tập và khám chữa bệnh cho bé. Khi bé lên Hà Nội học cấp hai, gia đình sẽ đăng ký thường trú cho bé về lại căn hộ của cha mẹ; thường trú ở quê tự được xoá khi việc đăng ký mới được chấp nhận.
Khi đón con trở lại sống cùng cha mẹ
Phần lớn trẻ ở với ông bà một giai đoạn rồi về lại với cha mẹ. Lúc đón con, rà mấy việc sau để thông tin cư trú theo kịp nơi con sống:
- Nếu con đã chuyển thường trú về nhà ông bà, đăng ký thường trú cho con trở lại nơi cha mẹ thường trú. Khi việc đăng ký mới được chấp nhận, thường trú ở nhà ông bà được xoá theo quy định, không phải xin giấy chuyển đi.
- Nếu con chỉ tạm trú ở nhà ông bà, báo công an xã nơi ông bà ở để xoá tạm trú, hoặc để tạm trú tự hết khi hết thời hạn mà không gia hạn. Báo chủ động thì dữ liệu gọn hơn.
- Chọn thời điểm: tránh đổi cư trú của con sát mùa tuyển sinh ở cả nơi cũ lẫn nơi mới. Xem thông báo tuyển sinh của nơi con sắp học trước khi nộp.
- Lấy lại giấy uỷ quyền đã đưa ông bà nếu không còn dùng, hoặc ghi rõ thời hạn trên giấy uỷ quyền từ đầu để nó tự hết hiệu lực.
- Kiểm lại thông tin hộ trên VNeID của cha mẹ sau khi có kết quả: con đã về hộ, quan hệ với chủ hộ ghi là con.
Đón con về mà quên phần cư trú là chuyện hay gặp. Hệ quả thường chỉ lộ ra khi cần xác nhận cư trú cho con, lúc đó lại phải nhờ ông bà ở xa xác nhận giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Cháu ở với ông bà nhưng cha mẹ không đồng ý cho nhập hộ khẩu vào nhà ông bà thì sao?
Người chưa thành niên đăng ký cư trú cần ý kiến của cha, mẹ hoặc người giám hộ. Nếu cha mẹ không đồng ý, con giữ thường trú theo cha mẹ và có thể đăng ký tạm trú tại nhà ông bà nếu con sống ở đó từ ba mươi ngày trở lên, với sự đồng ý của cha mẹ.
Ông bà có phải là người giám hộ của cháu khi cha mẹ đi làm xa không?
Không. Giám hộ chỉ đặt ra khi trẻ không còn cha mẹ, hoặc cha mẹ mất năng lực, bị hạn chế quyền theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền và một số trường hợp khác. Cha mẹ đi làm xa vẫn là người đại diện của con; ông bà làm thay qua uỷ quyền.
Cháu ở với cô, chú, cậu, dì thay vì ông bà thì có nhập hộ khẩu được không?
Luật Cư trú cho phép người chưa thành niên được cha mẹ đồng ý về ở với một số người thân như bác, chú, cậu, cô, dì ruột, anh chị em ruột và đăng ký thường trú ở đó khi chủ hộ, chủ sở hữu đồng ý. Hỏi công an xã nơi người thân ở về giấy tờ chứng minh quan hệ.
Chuyển thường trú của con về nhà ông bà có làm mất quyền lợi của con ở nơi cha mẹ ở không?
Quyền lợi nào gắn với nơi thường trú sẽ đi theo nơi thường trú mới, ví dụ một số điều kiện tuyển sinh hay chính sách của địa phương. Quan hệ cha mẹ con, quyền thừa kế không bị ảnh hưởng. Cân nhắc kế hoạch học của con trước khi đổi.
Ông bà không biết dùng VNeID thì xác nhận đồng ý thế nào?
Ông bà có thể ghi ý kiến đồng ý trên tờ khai giấy và nộp trực tiếp tại công an xã. Một số nơi hỗ trợ người cao tuổi kích hoạt tài khoản định danh ngay tại trụ sở. Không đưa mật khẩu hay mã xác thực của ông bà cho người ngoài làm hộ.
Con ở với ông bà ở tỉnh khác thì làm thẻ căn cước cho con ở đâu?
Theo quy định hiện hành, thủ tục cấp thẻ căn cước có thể làm ở cơ quan quản lý căn cước nơi cư trú, và với trẻ nhỏ có cách làm qua tài khoản của cha mẹ. Hỏi công an xã nơi con đang ở để biết nơi đang tiếp nhận gần nhất.