Con riêng về sống cùng mẹ và cha dượng (hoặc cùng cha và mẹ kế) được đăng ký thường trú theo diện con về ở với cha, mẹ; vì căn nhà thường thuộc sở hữu của người kia, cần ý kiến đồng ý của chủ hộ, chủ sở hữu. Con nuôi đã được đăng ký việc nuôi con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi có quan hệ cha mẹ con với cha mẹ nuôi, nên đăng ký thường trú về ở với cha mẹ nuôi như con đẻ. Trẻ được nuôi dưỡng mà không đăng ký nuôi con nuôi thì chưa có quan hệ đó về pháp lý, phải đi đường khác.
Gia đình tái hôn và gia đình nhận con nuôi ngày càng nhiều, nhưng cách ghi quan hệ, ai phải đồng ý, giấy tờ chứng minh gì thì ít người nắm. Bài này đi qua từng trường hợp ở góc cư trú, không bàn chuyện thừa kế hay quyền nuôi con. Các nơi có thể hướng dẫn khác nhau về giấy tờ chứng minh quan hệ, nên trước khi nộp, hãy hỏi công an xã nơi định đăng ký thường trú cho trẻ.
Con riêng: đăng ký theo quan hệ với ai
Luật Cư trú cho phép đăng ký thường trú vào chỗ ở hợp pháp không thuộc sở hữu của mình khi được chủ hộ, chủ sở hữu đồng ý, trong các trường hợp như vợ về ở với chồng, chồng về ở với vợ, con về ở với cha, mẹ. Với con riêng, quan hệ làm căn cứ là quan hệ giữa con và cha hoặc mẹ đẻ đang sống ở đó, không phải quan hệ với cha dượng hay mẹ kế.
Ví dụ, mẹ đã kết hôn với người chồng mới và đăng ký thường trú về nhà của chồng mới. Con riêng của mẹ về sống cùng thì đăng ký theo diện con về ở với mẹ. Vì căn nhà thuộc sở hữu của cha dượng, cần ý kiến đồng ý của cha dượng với tư cách chủ sở hữu, và của chủ hộ nếu chủ hộ là người khác. Diện này không đặt điều kiện diện tích nhà như với nhà thuê, mượn, ở nhờ.
Một điểm hay bị bỏ sót: mẹ phải có thường trú ở đó trước, hoặc đăng ký cùng lúc. Nếu mẹ mới chỉ chuyển về sống mà chưa đăng ký thường trú, con không có căn cứ "về ở với mẹ" tại địa chỉ đó. Làm hồ sơ cho cả hai mẹ con trong cùng một đợt là gọn nhất.
Ai cần đồng ý khi đăng ký cho con riêng
Cha hoặc mẹ đẻ đang sống cùng con. Người chưa thành niên đăng ký cư trú cần ý kiến của cha, mẹ hoặc người giám hộ. Người mẹ, hoặc người cha, đang nuôi con là người kê khai và đồng ý.
Chủ sở hữu, chủ hộ nơi đăng ký. Thường là cha dượng hoặc mẹ kế, đôi khi là ông bà bên đó. Ý kiến đồng ý ghi trên tờ khai hoặc xác nhận qua VNeID ở nơi nhận cách này.
Cha hoặc mẹ đẻ còn lại, không sống cùng con. Khi đã có bản án giao con cho người đang nuôi, nơi cư trú của con theo người đó. Khi không có bản án, ví dụ cha mẹ chưa từng kết hôn, nơi tiếp nhận có thể hỏi thêm về thoả thuận của cha mẹ. Hỏi công an xã trước để chuẩn bị đúng.
Chính đứa trẻ. Với trẻ lớn, nhất là từ đủ 14 tuổi, nơi tiếp nhận có thể đề nghị trẻ có mặt hoặc ký cùng. Dù không bắt buộc, việc chuyển về sống trong gia đình mới nên được nói chuyện với con trước, không chỉ là chuyện giấy tờ.
Ghi quan hệ với chủ hộ thế nào
Quan hệ với chủ hộ được chọn theo danh mục của hệ thống cư trú; tên gọi cụ thể có thể khác. Bảng dưới là cách hiểu theo nguyên lý:
| Chủ hộ là | Trẻ là | Ghi quan hệ |
|---|---|---|
| Mẹ của trẻ | Con đẻ của chủ hộ | Con |
| Cha dượng của trẻ | Con riêng của vợ chủ hộ | Theo mục con riêng của vợ hoặc chồng nếu danh mục có; không có thì hỏi cán bộ |
| Cha mẹ nuôi, đã đăng ký nuôi con nuôi | Con nuôi | Con nuôi hoặc con, theo danh mục |
| Ông bà của cha dượng | Không có quan hệ huyết thống | Hỏi cán bộ; quan hệ làm căn cứ vẫn là với cha hoặc mẹ đẻ trong hộ |
Ghi sai quan hệ không làm hỏng việc đăng ký, nhưng sau này gây rắc rối khi cần chứng minh quan hệ, ví dụ khi trẻ xin hưởng chính sách theo hộ. Nếu thấy ghi lệch, đề nghị điều chỉnh sớm tại công an xã.
Con nuôi: có đăng ký và không đăng ký khác nhau ở đâu
Khi việc nuôi con nuôi được đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền theo Luật Nuôi con nuôi, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi phát sinh quan hệ cha mẹ con, với quyền và nghĩa vụ như cha mẹ đẻ. Về cư trú, con nuôi đăng ký thường trú về ở với cha mẹ nuôi theo diện con về ở với cha, mẹ. Giấy tờ chứng minh là giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc trích lục; khi thông tin đã có trên dữ liệu thì nơi tiếp nhận có thể tự tra.
Trẻ được một gia đình nuôi dưỡng nhiều năm mà không đăng ký nuôi con nuôi, thường gọi là con nuôi thực tế, thì trên giấy tờ chưa có quan hệ cha mẹ con với người nuôi. Đăng ký thường trú cho trẻ vào nhà người nuôi không đi theo diện con về ở với cha mẹ được. Có một số hướng: đăng ký tạm trú cho trẻ tại nhà người nuôi; đăng ký thường trú theo diện người chưa thành niên về ở với người giám hộ nếu người nuôi được cử làm giám hộ; hoặc làm thủ tục đăng ký nuôi con nuôi nếu đủ điều kiện.
Với trẻ đã có cha mẹ đẻ, đăng ký nuôi con nuôi cần sự đồng ý của cha mẹ đẻ và của trẻ từ đủ chín tuổi trở lên, theo Luật Nuôi con nuôi. Đây là thủ tục hộ tịch ở Uỷ ban nhân dân cấp xã; phần cư trú chỉ làm được sau khi có kết quả.
Hồ sơ đăng ký thường trú cho con riêng hoặc con nuôi
Trình tự chung, áp dụng khi nộp trực tiếp tại công an xã hoặc trực tuyến:
- Kiểm cha hoặc mẹ đẻ, hoặc cha mẹ nuôi, đã thường trú tại địa chỉ đó chưa. Chưa thì đăng ký cho người lớn trước hoặc cùng lúc.
- Kê khai tờ khai thay đổi thông tin cư trú cho trẻ, người kê khai là cha hoặc mẹ đẻ đang nuôi, hoặc cha mẹ nuôi.
- Ghi ý kiến đồng ý của chủ hộ, chủ sở hữu chỗ ở, thường là cha dượng hoặc mẹ kế với con riêng.
- Chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ: giấy khai sinh của trẻ cho con riêng; giấy chứng nhận nuôi con nuôi cho con nuôi; bản án hoặc thoả thuận về người nuôi con nếu có.
- Nộp tại công an xã nơi đăng ký thường trú, hoặc trên VNeID, Cổng Dịch vụ công quốc gia.
- Nhận kết quả, kiểm thông tin hộ và quan hệ với chủ hộ trên VNeID; thường trú cũ của trẻ được xoá theo quy định.
Giấy đăng ký kết hôn giữa mẹ và cha dượng không phải giấy chứng minh quan hệ của con, nhưng nên mang theo vì nó giải thích vì sao người mẹ ở đó. Hỏi công an xã xem họ có cần hay không.
Ví dụ: hai mẹ con chuyển về nhà chồng mới
Ví dụ giả định: chị Lan ly hôn, được Toà án giao nuôi bé Nhi tám tuổi. Hai năm sau, chị kết hôn với anh Sơn. Anh Sơn có căn nhà riêng đứng tên mình và là chủ hộ. Chị Lan và bé Nhi vẫn thường trú tại nhà bố mẹ đẻ của chị.
Gia đình quyết định hai mẹ con chuyển về nhà anh Sơn. Chị Lan nộp một hồ sơ đăng ký thường trú cho cả hai: chị theo diện vợ về ở với chồng, bé Nhi theo diện con về ở với mẹ. Anh Sơn xác nhận đồng ý với tư cách chủ hộ, chủ sở hữu. Chị kèm giấy khai sinh của bé và bản án ly hôn có phần giao con, vì bé chưa thành niên và cha đẻ của bé không sống cùng.
Kết quả: hai mẹ con thuộc hộ anh Sơn, quan hệ của bé với chủ hộ ghi theo mục phù hợp trong danh mục quan hệ của hệ thống, do cán bộ hướng dẫn chọn. Việc này không làm đổi họ của bé, không tạo quan hệ cha con giữa anh Sơn và bé về mặt pháp lý, và không ảnh hưởng tới nghĩa vụ cấp dưỡng của cha đẻ. Nếu sau này anh Sơn muốn nhận bé làm con nuôi, đó là một thủ tục hộ tịch riêng, cần sự đồng ý của cha mẹ đẻ và của chính bé.
Khi gia đình mới thay đổi: mẹ mất, vợ chồng mới chia tay
Gia đình tái hôn có lúc gặp biến cố, và câu hỏi về cư trú của con riêng nảy ra đúng lúc mọi người ít tâm trí nhất. Trường hợp thứ nhất: người mẹ mất, con riêng vẫn sống ở nhà cha dượng. Thông tin thường trú của trẻ không tự mất khi mẹ mất; trẻ vẫn thường trú tại đó. Nhưng cha dượng không đương nhiên trở thành người giám hộ hay người đại diện của trẻ. Nếu cha đẻ còn sống và đủ điều kiện, cha đẻ là người đại diện theo pháp luật; nếu không, việc giám hộ được xác định theo Bộ luật Dân sự, có thể phải đăng ký giám hộ tại Uỷ ban nhân dân cấp xã.
Trường hợp thứ hai: mẹ và cha dượng ly hôn, hai mẹ con chuyển đi nơi khác. Mẹ đăng ký cư trú cho mình và cho con ở nơi mới; khi việc đăng ký mới được chấp nhận, thường trú ở nhà cha dượng được xoá theo quy định. Nếu hai mẹ con chưa có chỗ ở mới đủ điều kiện thường trú, có thể đăng ký tạm trú trước. Chủ sở hữu căn nhà cũ cũng có thể đề nghị xoá đăng ký thường trú của người không còn sống ở đó theo các trường hợp luật quy định.
Trong cả hai trường hợp, điều quan trọng với trẻ là có một người lớn rõ ràng đứng ra làm giấy tờ cho mình. Nếu chưa rõ ai là người đại diện, hãy hỏi cán bộ tư pháp – hộ tịch của xã về giám hộ trước, rồi mới làm phần cư trú. Tranh chấp về quyền nuôi trẻ hay tài sản thì cần tới luật sư; công an xã chỉ giải quyết phần đăng ký cư trú.
Câu hỏi thường gặp
Cha dượng không đồng ý cho con riêng của vợ nhập hộ khẩu thì làm sao?
Đăng ký vào nhà của cha dượng cần ý kiến đồng ý của chủ sở hữu. Nếu không có, trẻ giữ thường trú ở nơi cũ và có thể đăng ký tạm trú theo nơi đang sống nếu chủ nhà đồng ý tạm trú. Gia đình nên nói chuyện rõ trước khi chuyển về ở chung.
Nhập hộ khẩu vào nhà cha dượng có làm con được thừa kế tài sản của cha dượng không?
Không. Thường trú chỉ là thông tin về nơi ở. Quyền thừa kế giữa con riêng và cha dượng, mẹ kế được xác định theo pháp luật dân sự với những điều kiện riêng, không phát sinh từ việc đăng ký cư trú. Cần tư vấn thì hỏi luật sư.
Con nuôi chưa đăng ký có đi học theo tuyến nơi gia đình nuôi ở được không?
Tuỳ quy định tuyển sinh của từng nơi và thông tin cư trú của trẻ. Nếu trẻ đã đăng ký tạm trú hoặc thường trú tại nhà người nuôi, gia đình xin xác nhận cư trú và hỏi nhà trường. Về lâu dài, nên làm rõ tư cách pháp lý bằng giám hộ hoặc nuôi con nuôi.
Con riêng của chồng, mẹ đẻ ở nơi khác, về sống với cha và mẹ kế thì đăng ký thế nào?
Đăng ký theo diện con về ở với cha, với ý kiến của chủ hộ, chủ sở hữu nếu cha không phải chủ sở hữu. Nếu có bản án giao con cho cha nuôi, mang theo bản án; nếu chưa, nơi tiếp nhận có thể hỏi về thoả thuận với mẹ đẻ.
Nhận con nuôi từ cơ sở trợ giúp xã hội thì cư trú của trẻ xử lý thế nào?
Trẻ đang sống ở cơ sở trợ giúp xã hội có thể đang có thông tin cư trú tại cơ sở. Sau khi việc nuôi con nuôi được đăng ký, cha mẹ nuôi đăng ký thường trú cho trẻ về nơi mình ở; thông tin ở cơ sở được xoá theo quy định. Cơ sở thường hướng dẫn cha mẹ nuôi phần này.
Có cần đổi họ cho con riêng theo họ cha dượng để nhập hộ khẩu không?
Không. Đăng ký thường trú không đòi trẻ mang họ của chủ hộ. Đổi họ là thủ tục thay đổi hộ tịch, chỉ làm được trong những trường hợp pháp luật cho phép và với trẻ từ đủ chín tuổi phải có ý kiến đồng ý của trẻ.